Kaledon burmalanişi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40–41-b. — ziyouz.com
Kaledon burmalanişi (Şot landiyaning lot. nomi Kaledoniyadan)— erta paleozoy va silur davrlarida sodir bölgan tof hosil böliş jarayoni. Ba'zi hududlarda devon davrida yakunlangan. K.b. terminini fanga fransuz geologi M. Bertran 1887 y.da kiritgan. K.b. Britaniya o.larining katta qismi, Skandinaviya ya.o.ning şim.- ğarbiy qismida, Şpitsbergen o.larida, Osiyoda — Markaziy Qozoğistonning ğarbiy qismi, Ğarbiy Sayan, Toğli Oltoy, Mongoliya Oltoyi, Jan.-Şarqiy Xitoy, Şarqiy Avstraliyada, Grenlandiyaning şim. va şarqiy qismida, şuningdek, Şim. Appalaçi va b. joylarda bölib ötgan. K.b. çökiş va kötariliş davrlarini öz içiga oladi. K.b.ning eng dastlabki fazasi kembriyning örta va oxiriga, asosiy fazalari esa ordovik oxiri — silur boşi va oxiriga hamda devon boşiga töğri keladi. Dastlab geosinklinal havzalar paydo bölgan. Bu havzalar gilli slanets, grauvakka, spilitdiabaz, diabaz, ohaktoş kabi toğ jinslaridan taşkil topgan. Geosinklinal havzalari K.b.ning 2-davrida kötarilib, undagi qatlamlar burmalangan va ularning örnida toğ tizmalari paydo bölgan. Yerning geologik rivojlaniş tarixini örganişda K.b.ning örni muhim. K.b.ning gersin burmalanişidan farqi köplab hududlarda geosinklinal rivojlanişi yakunlanmaganligi, yaqqol ifodalangan old botiklarning yöqligi, keçki kaliyli granitlarning kamligi va erta geosinklinal vulkanizm va ofiolitlarning keng tarqalganligidadir. K.b. bölgan hududlardan xrom, nikel, oltin, nodir metallar, fosfor konlari köp topilgan. Ad.: Tektonika Yevrazii, M., 1966; Pronin A. A., Kaledonskiy sikl tektoniçeskoy istorii Zemli, L., 1969.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛЕДОН БУРМАЛАНИШИ (Шот ландиянинг лот. номи Каледониядан)— эрта палеозой ва силур даврларида содир бўлган tof ҳосил бўлиш жараёни. Баъзи ҳудудларда девон даврида якунланган. К.б. терминини фанга француз геологи М. Бертран 1887 й.да киритган. К.б. Британия о.ларининг катта қисми, Скандинавия я.о.нинг шим.- ғарбий қисмида, Шпицберген о.ларида, Осиёда — Марказий Қозоғистоннинг ғарбий қисми, Ғарбий Саян, Тоғли Олтой, Монголия Олтойи, Жан.-Шарқий Хитой, Шарқий Австралияда, Гренландиянинг шим. ва шарқий қисмида, шунингдек, Шим. Аппалачи ва б. жойларда бўлиб ўтган. К.б. чўкиш ва кўтарилиш даврларини ўз ичига олади. К.б.нинг энг дастлабки фазаси кембрийнинг ўрта ва охирига, асосий фазалари эса ордовик охири — силур боши ва охирига ҳамда девон бошига тўғри келади. Дастлаб геосинклиналь ҳавзалар пайдо бўлган. Бу ҳавзалар гилли сланец, граувакка, спилитдиабаз, диабаз, оҳактош каби тоғ жинсларидан ташкил топган. Геосинклиналь ҳавзалари К.б.нинг 2-даврида кўтарилиб, ундаги қатламлар бурмаланган ва уларнинг ўрнида тоғ тизмалари пайдо бўлган. Ернинг геологик ривожланиш тарихини ўрганишда К.б.нинг ўрни муҳим. К.б.нинг герцин бурмаланишидан фарқи кўплаб ҳудудларда геосинклиналь ривожланиши якунланмаганлиги, яққол ифодаланган олд ботикларнинг йўқлиги, кечки калийли гранитларнинг камлиги ва эрта геосинклиналь вулканизм ва офиолитларнинг кенг тарқалганлигидадир. К.б. бўлган ҳудудлардан хром, никель, олтин, нодир металлар, фосфор конлари кўп топилган. Ад.: Тектоника Евразии, М., 1966; Пронин А. А., Каледонский цикл тектонической истории Земли, Л., 1969.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.