Kalendar

Kalendar (lot. calendarium — qarz daftari), taqvim — yil, oy, hafta va kunlar hisoblaşni yuritiş tizimi. Quyoş, Oy, sayyoralarning körinma harakati, kun b-n tunning almaşinuvi, Oy fazalari va yil fasllarining davriy ravişda takrorlanib turişiga asoslanadi. K.ning paydo bölişi odamning xöjalik faoliyatini yuritiş ehtiyoji b-n boğliq. Odamlar Quyoşning çiqib botişini kuzatib — kun, Oy öroğining avval kattalaşib, söng kiçrayişiga qarab — oy, yil fasllarining davomida Quyoşning ufqdan qançalik kötarilişini kuzatib yil tuşunçalariga kelişgan. Asta-sekin vaqtni yana ham aniqroq xisoblaş ehtiyoji b-n soat, minut birliklari, mifologik an'analar asosida hafta tuşunçasi kiritilgan. Vaqt hisobini töğri yuritiş uçun dastlabki rasadxonalar qurilgan, quyoş soati öylab topilgan. K. hisobining asosiy birligi — yş. Yil esa oylarga, oylar esa kunlarga bölingan. Bu 3 tuşunça 3 xil astronomik hodisa — mos tartibda Yerning Quyoş atrofida aylanişi, Oyning Yer atrofida aylanişi va Yerning öz öqi atrofida aylanişi b-n boğliq. Bu 3 hodisaning davomiyligi ança murakkabligi yilni oylarga, oyni kunlarga bölişni murakkablaştiradi. Bu masala turli xalqlarda turli usulda hal etilgan va şu tarzda quyoş K.i (şamsiy taqvim), oy K.i (qamariy taqvim) hamda oy-quyoş K.i (şamsiyqamariy taqvim) işlab çiqilgan. Quyoş k al ye n d ar i ning asosiy birligi — tropik yil. Uning uzunligi ketma-ket ikki bahorgi tengkunlik oraliğidan iborat bölib, 365,2422 kun, ya'ni 365 kun 5 soat 48 min. 46 sek.ga teng. Dastlabki şamsiy K.dan foydalangan kad. misrliklar bir yilni 365 kun deb olişgan. Bir yil 30 kunlik 12 oyga bölingan va yil oxirida qöşimça 5 kun qöşilgan. Qad. Rimda ham bir yilni 365 kun deb olingan, lekin yilning oylarga bölinişi yana ham murakkabroq bölgan. Bundan taşqari qad. Misr va Rim K.larida yil uzunligi tropik yildan taxm. 6 soatiga qisqa bölgani uçun bahorgi teng kunlik har 4 yilda 1 kunga surilgan va bu ham çalkaşliklarga sabab bölgan. Ularni bartaraf etiş uçun Rim konsuli Yuliy Sezar mil. av. 46-y.da yunon astronomi Sozigen taklifiga muvofiq K. islohotini ötkazadi: har 4 y.dan biri 366 kunlik (kabisa) deb qabul qilinadi. Bu K. Yuliy kalendari deb yuritiladi. Yuliy K.ida bir yil 12 oyga bölinib toq oylar 31 kun, juft oylar 30 kun, faqat fev. oyi 28 kun (kabisa yili 29 kun). Dunyoning köp mamlakatlarida hozirgaça oylarning Yuliy K.dagi nomlari qöllanadi. Yuliy K.da bir yil tropik yildan 11 min. 14 sek. ortiq bölgani uçun bu farq har 400 yilda taxm. 3 kunni taşkil qiladi. Bu farq yiğilib 16-a.da 10 kunga yetgan, natijada bahorgi teng kunlik 11 mart ga töğri kelib qolgan. Bu nomutanosiblik xristianlarning diniy bayramlarini belgilaşda çalkaşlik keltirib çiqarar edi. Şuning uçun Yuliy K.dagi xatolikni tuzatiş uçun Rim papasi Grigoriy XIII 1582 y. 24 fev. da italiyalik vraç va matematik Luidji Lullio loyihasi böyiça K. islohotini ötkazadi: 1) 1582 y. 4 okt.dan keyingi kun 15 okt. deb olinadi va bahorgi teng kunlik 21 martga qaytariladi; 2) törtga bölinadigan yillar Yuliy K.dagi kabi 366 kun deb olinadi; 3) har 400 yilda 3 kun çiqarib taşlanadi — 400 ga bölinmaydigan yillar 365 kunlik (ya'ni oddiy) yil deb e'lon qilinadi. U Grigoriy kalendari deb yuritila boşladi. Sanalarni Grigoriy K.iga muvofiq hisoblaş yangi uslub deb ataldi. Sanalarni avvalgidek Yuliy K.i asosida hisoblaşda davom etiş esa eski uslub nomini olgan. Grigoriy K.i 16-a.dan boşlab asta-sekin dunyoning köpçilik mamlakatlariga tarqaldi. Özbekistonda ham u 1918 y. 14 fev.dan qöllab kelinadi.

Yil uzunligi va oy-kunlarga böliniş K.ga muvofiq yuritilsa, yillar hisobi alohida kelişuv b-n belgilanişi lozim. Qaçon birinçi yil deb olinişi b-n bu masala hal böladi va istalgan sanani hisoblaş imkoni tuğiladi. Bunday kelişuv K. b-n birga xronologiya deb ataladi. Grigoriy K.i qabul qilingan mamlakatlarning köpçiligida xronologiya Iso Masihning tuğilgan kunidan boşlanadi, ya'ni Iso (as) tuğilgan kun 1-yilning 1 yanvari deb qabul qilingan. Tarixning mana şu sanasigaça davri eski era (miloddan avval), keyingi davri esa yangi era (milodiy) deb ham ataladi. Oy kalendarida asosiy birlik vazifasini sinodik oy ötaydi. Oy Yer atrofida aylanişi davomida Quyoşning töğrisiga kelişi oy boşi deyiladi.Bu vaqtda Oy közga körinmaydi, 1—2 kundan keyin u ğarbda keçqurun ötkir öroq («yangi oy») şaklida körinadi. Oy K.ida 12 oy bir yilni taşkil etadi. Sinodik oy 29,5306 sutka, ya'ni 29 kun 12 soat 44 min. 3 sek. bölgani uçun bir yil taxm. 354 kunga teng böladi. Hozir Oy K.i arab mamlakatlarida amal qiladi. 20-a.gaça u asosiy aholisi musulmon bölgan mamlakatlar, jumladan, bizning yurtimizda ham qöllangan va hijriy (aniqroği hijriy-qamariy) taqvim deb atalgan. Hijriy taqvimda xronologiya payğambar Muhammad (as) ning Makkadan Madinaga köçib borgan (arabça hijrat) kunidan boşlanadi. Bu sana Yuliy K.ida 622 yil 16 iyul juma kuniga töğri kelişi aniqlangan. Hijriy taqvimda 12 oydan toqlari 30, juftlari esa 29 kun. Bunda bir yil 354 kun bölib, 12 sinodik oydan qisqa bölgani uçun har öttiz yildan 11 tasi kabisa deb olinadi. Kabisa yilning sönggi ön ikkinçi oyi (zulhijja) 30 kun böladi. Hijriy taqvimda öttiz yillik davrlar (1-yildan 30-yilgaça, 31-yildan 60-yilgaça va h.k.) qöllanadi. Har öttiz yillik davrning 2, 5, 7, 10, 12, 15, 17, 19, 21, 24, 27 va 29 yillari kabisadir. Mac, hijriy 1426 yil kabisamiyöqmi ekanligini aniqlaş uçun undan 30 ga karrali qismi çegirib taşlanadi: 1426 — 30x47=1426 — 1410=14, demak, bu yil oddiy ekan, 1427 yilda esa qoldiq 15 çiqadi va kabisa bölişini körsatadi. Ayrim Şarq mamlakatlarida hijriy taqvimning kabisa yillari boşqa usulda ham aniqlangan. Şuningdek, Eronda hijriy-qamariy taqvim b-n bir paytda hijriy-şamsiy taqvim ham qöllanadi. Unda xronologiya hijrat kunidan boşlanadi, ammo yil uzunligi Quyoş K.i böyiça hisoblanadi. Yil boşi sifatida bahorgi tengkunlik — Navröz kuni, oylar esa burjlar b-n deyarli ustma-ust tuş a d i . Ayrim Şarq mamlakatlarida ham yil, ham oy asosiy birlik bölgan oy-quyoş kalendarlari qöllanadi. K. tarixida Umar Xayyom taklif qilgan islohot ham ahamiyatga molik. U öşa davrda amalda bölgan K.lar b-n tanişib, ulardagi kamçiliklardan xoli bölgan quyoş K.ini işlab çiqqan va saljuqiylar sultoni Jaloliddin Malikşoh tomonidan joriy ham qilingan (Yuliy K.i böyiça 1079 y. 15 martda). Ammo sulton vafotidan (1092 y.) keyin amal qilinmay qolib ketgan. Umar Xayyom taqvimida har 33 yildan 8 tasi: 4, 8, 12, 16, 20, 24, 28 va 33-yillar kabisa yil bölgan. Bunda bir yil örtaça 365+8/33=365,242424 kunga teng bölib, tropik yildan atigi 19,7 sekundga farq qiladi. Umar Xayyom taqvimini amaldagi K.lar içida eng sodda va aniği deyiş mumkin. Qadimdan turli xalqlar turliça K.lar va xronologiya tizimlaridan foydalangani bir K.dagi sanalar boşqa K.da qaysi sanaga mos kelişi masalasini örtaga çiqargan. Bu masalani hal etişga ayniqsa al-Xorazmiy, Beruniy va Uluğbek katta hissa qöşgan. Xususan, Uluğbekning «Ziji jadidi Köragoniy» asarida öşa davrda Yaqin Şarq, Xitoy, Yevropada qöllangan öndan ortiq K.lar örtasidagi mutanosiblik bayon qilingan. Musulmon Şarqi, jumladan Örta Osiyo xalqlari tarixi, klassik va madaniy yodgorliklarida sanalar hijriy-qamariy taqvimda berilgan. Şuning uçun bunday yodgorliklar örganilganda hijriy sanalarni milodiy, ya'ni Yuliy-Grigoriy K.iga ötkaziş masalasiga duç kelinadi. Bir holatda bu masalani taqribiy hal etiş — hijriy yilga mos milodiy yilni hisoblaş kifoya qilsa, ikkinçi holatda uni aniq hal etiş — tayin hijriy sanaga milodiy böyiça qaysi kun töğri kelişini topiş lozim böladi. Manbaşunoslar işini yengillatiş mak,sadida turli mutanosiblik jadvallari tuzilgan. Jadval bölmagan taqdirda maxsus qoidadan foydalaniş mumkin: hijriy yil N b-n, milodiy yil M b-n belgilansa, u holda: M=N-S+622, N=M-622+ Mu2622” Mas, manbalarga köra Alişer Navoiy hijriy 844 yilning 17 ramazonida tavallud topgan, ya'ni N=844. Endi 844:33 taqriban 25,6 ga tengligi uçun M=844+622-25,6= 1440,6. Odatda, bu natija 1440/1441 (ya'ni 1440 yo 1441) körinişda yoziladi. Qoidani bir oz özgartirib, mikrokalkulyatorda hisoblaşga moslaş mumkin: M=N*354: 365+622, N=Mx365: 354-622. Bir K.dagi tayin A kunga ikkinçi K.da qaysi V kun tugri kelişini aniqlaş lozim bölsa, u holda dastavval har ikki K. uçun mutanosibligi ma'lum kun — boşlanğiç hisob nuqtasi olinadi. Xususan, hijriy va Yuliy-Grigoriy K.lari uçun boşlanğiç nuqta sifatida hijriy 1-yilning 1-muharrami milodiy 622 yil 16 iyulga mos kelişi olinişi mumkin. Söng birinçi K.ga muvofiq A kungaça neça kun ötgani hisoblanadi va boşqa K.da şunça kun ötsa, qaysi sana çiqişi t o p i l a d i . Şunday qilib, K.lar örtasidagi mutanosiblik ularning xronologiyasiga (erasiga) ham boğliqdir. Turli xalqlarda ming yillar mobaynida turliça eralar qöllangan. Xitoyda yil hisobi hukmdor Xuan Di podşoligi boşlangan sana — mil. av. 2637 y.dan hisoblangan. Qad. Misrda yagona uzluksiz yil qisobi bölmagan — har bir faraon taxtga ötirişi b-n yil hisobi boşidan boşlangan. Qad. Bobilda Nabonassar podşoligi boşlangan mil. av. 747 i.dan hisoblangan era qöllangan. Yunonistonda xronologiyaga 1-Olimpiada boşlangan yil — mil. av. 776 y. asos qilib olingan. Qad. Rimda yil hisobi afsonaviy qahramon Romul şaharga asos solgan sana — mil. av. 753 y.dan boşlangan. Keyinçalik imperator Diokletian (Daqyonus) hukmdorligi boşlangan eraga ötilgan, u mil. 284 y.ga töğri keladi («Daqyonusdan (almisokdan) qolgan» degan ibora şundan kelib çiqqan). «Dunyoning yaratilişi»dan boşlangan eraning bir neça varianti xam bor. Jumladan, qad. yahudiy K.i böyiça dunyoning yaratilişi mil. av. 3761 y., Vizantiya K.i böyiça esa mil. av. 5508 y. sodir bölgan. Hoz. vaqtda köpçilik mamlakatlarda qabul qilingan yangi era — «Iso Masix tuğilgan kun»dan boşlangan era q ö l l a n a d i . Grigoriy XIII islohoti K. vaqtini astronomik vaqtga yaqinlaştirgan bölsa ham K.ning içki tuzilişidagi oylardagi kunlar soni bir xil emasligi, haftalarning oylar içida bölinib ketişi kabi noqulayliklar saqlanib qolgan. Şuning uçun mukammalroq K. loyihalarini işlab çiqişga urinişlar bölgan. Mac, Hindiston hukumatining taşabbusi b-n K.ni isloqqiliş masalasi 1953 y.da BMTga qöyilgan. BMTning Iqtisodiy va ijtimoiy kengaşi (EKOSOS) doimiy K. loyihasini ma'qullagan. Unga köra har bir çoraqda 13 ta töliq yetti kunlik hafta (hammasi bölib bir yilda 364 kun) va yil oxirida qöşimça bir kun (31 dek. örniga) — Tinçlik bayrami kuni belgilangan. Kabisa yillari esa, şuningdek, 6- va 7-oylar orasida yana bir kun — Kabisa yil bayrami qöşiladi. Qöşimça kunlar haftalar va oylar hisobga kiritilmaydi (ya'ni ular qaysi oy va haftaning kunlari bölişi körsatilmaydi). Bu loyiha böyiça har çorakning birinçi oylari (yanvar, aprel, iyul, oktyabr) 31 kundan, qolgan oylar esa roppa-rosa 30 kundan taşkil topişi kerak. Şunda xaftasiga bir kun dam oliş kuni hisoblansa, hamma oylardagi iş kunlari soni doimiy — 26 kundan böladi. Har bir xalqning milliy bayramlari borligi va dam oliş kuni 2 kun kilib belgilanganligi tufayli, bu loyixani ayrim mamlakatlar ma'qullamadi. Şuning uçun 1956 y.dan keyin K. islohoti oldingy siljimadi. Keyinçalik boşqa K.lar loyihalari taklif qilindi, lekin ularni hayotga joriy etiş masalasi oçiq qolmoqda. K. tarixi — insoniyat sivilizatsiyasining uzviy ajralmas bölagi. Taşqi olam töğrisidagi bilimlar köpaygan sari va turli davrlarda xalq xöjaligi ehtiyojlari b-n boğliq ravişda K.lar takomillaşib bordi. Maye, oy K.ining paydo bölişini ibtidoiy odamning turmuş tarzi b-n boğlaş mumkin. U davrlarda ovçilik va termaçilik odam faoliyatining asosini taşkil qilgan edi. Asta-sekin dehqonçilik va çorvaçilikka ötilişi oy-quyoş K.i va kuyoş K.ining paydo bölişiga olib keldi. Keyingi ikki yuz yillik K.larning içki tuzilişini takomillaştirişga intiliş b-n tarixga kirdi. 18-a. oxiridagi Yevropadagi sanoat töntarişi, 19-a.dagi industrlaştiriş, 20-a.dagi fan va texnika inqilobi K.ni takomillaştiriş muammosini dolzarb qilib qöydi. Fan-texnika taraqqiyotining xalq xöjaligini elektronlaştiriş, kompleks mexanizatsiyalaştiriş, EHM va kompyuterlarni xalq xöjaligiga keng joriy qiliş b-n boğliq hozirgi bosqiçida doimiy K.lar tuziş muammosi dolzarb bölib qoldi. Lekin oxirgi paytlarda K.ni isloh qiliş masalasi kötarilmay turibdi. Ad.: Bakulin P. I., Blinov I. S, Slujba toçnogo vremeni, M., 1968; Seleşnikov S. I., Istoriya kalendarya i xronologiya, M., 1977; Sibulskiy V. V., Sovremenniye kalendari stran Blijnego i Srednego Vostoka, M., 1982; Volodomonov N.V., Kalendar; proşloye, nastoyaşeye, buduşeye, M., 1981; A'zamov A., Ikki asr. Hijriy va milodiy taqvimlarning kunma-kun mutanosiblik jadvallari. Abdulla A'zamov, Sobit Ilyosov.