Kalibr
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 46-b. — ziyouz.com
Kalibr (arab, kalibr — şakl) — 1) maşinasozlikda şkalasiz ölçov asbobi; uning yordamida buyumlarning ölçamlari, şakli yoki özaro joylaşişi ölçanadi. Bikr va kerakli ölçamga örnatilgan normal (nominal ölçamlar tekşiriladigan); çegaraviy (eng katta va eng kiçik ölçamlar tekşiriladigan), bir va ikki tomonli xillarga bölinadi. Ikki tomonlama çegaraviy teşiklarni tekşiradigan probkalar va silindrik detallarni tekşiradigan K.-asboblar eng keng tarqalgan; 2) prokat işlab çiqarişda — tutaşuvçi ikki prokat valik orasida kesib olib hosil qilingan tirqiş; undan kerakli ölçam va şakl beriş uçun qisiladigan metall ötkaziladi. Har bir profil uçun valiklarda bir neça K. qilinadi. Töğri törtburçak yoki dumaloq zagotovkalar şu K.lardan birin-ketin ötkazilganda zarur şaklni oladi. Plastikligi kam bölgan pölatlarni kalibrlaş uçun ular qizdirib çöziladi; 3)öq otuvçi qurollarda stvoli hamda snaryad (mina, öq)ning diametri; qurolning kuçini aniqlovçi asosiy qiymatlardan biri. Öq otuvçi kurollarning K.i çiziqli birliklarda: dyuymlar, liniyalar (0,1 dyuym), millimetrlarda ölçanadi. Artilleriyada K. stvol uzunligining kanal diametriga nisbati b-n ölçaşda ham qöllaniladi. K. silliq stvolli qurollarda içki diametri, öyilgan stvolli qurollarda qarama-qarşi öyiqlarning oraliği böyiça, snaryadda köndalang kesim böyiça aniqlanadi. Silliq stvolli ov miltiqlarida esa K. stvol kanaliga qator joylaştirilgan, oğirligi 400 g bölgan yumaloq qörğoşin öqlar soniga qarab aniqlanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛИБР (араб, калибр — шакл) — 1) машинасозликда шкаласиз ўлчов асбоби; унинг ёрдамида буюмларнинг ўлчамлари, шакли ёки ўзаро жойлашиши ўлчанади. Бикр ва керакли ўлчамга ўрнатилган нормал (номинал ўлчамлар текшириладиган); чегаравий (энг катта ва энг кичик ўлчамлар текшириладиган), бир ва икки томонли хилларга бўлинади. Икки томонлама чегаравий тешикларни текширадиган пробкалар ва цилиндрик деталларни текширадиган К.-асбоблар энг кенг тарқалган; 2) прокат ишлаб чиқаришда — туташувчи икки прокат валик орасида кесиб олиб ҳосил қилинган тирқиш; ундан керакли ўлчам ва шакл бериш учун қисиладиган металл ўтказилади. Ҳар бир профиль учун валикларда бир неча К. қилинади. Тўғри тўртбурчак ёки думалоқ заготовкалар шу К.лардан бирин-кетин ўтказилганда зарур шаклни олади. Пластиклиги кам бўлган пўлатларни калибрлаш учун улар қиздириб чўзилади; 3)ўқ отувчи қуролларда стволи ҳамда снаряд (мина, ўқ)нинг диаметри; қуролнинг кучини аниқловчи асосий қийматлардан бири. Ўқ отувчи куролларнинг К.и чизиқли бирликларда: дюймлар, линиялар (0,1 дюйм), миллиметрларда ўлчанади. Артиллерияда К. ствол узунлигининг канал диаметрига нисбати б-н ўлчашда ҳам қўлланилади. К. силлиқ стволли қуролларда ички диаметри, ўйилган стволли қуролларда қарама-қарши ўйиқларнинг оралиғи бўйича, снарядда кўндаланг кесим бўйича аниқланади. Силлиқ стволли ов милтиқларида эса К. ствол каналига қатор жойлаштирилган, оғирлиги 400 г бўлган юмалоқ қўрғошин ўқлар сонига қараб аниқланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.