Kalif
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 52–53-b. — ziyouz.com
Kalif — Amudaryo böyidagi qad. şahar va keçuv nomi. Amudaryoning eng tor yerida qurilgan. Arxeologik ma'lumotlarga köra, K. milodning boşlarida bunyod etilgan bölsada, u Aleksandr (Iskandar Maqduniy) davridayoq mavjud bölganligi ehtimoli bor. Tarixçilarning fikriga köra yunon-makedon qöşini aynan şu yerdan Amudaryoni keçib ötgan. 10-a.da şahar daryoning har ikki qirğoğini egallagan. Şaharning asosiy qismi daryoning söl qirğoğida bölib, unda Zulqarnayn raboti, jome masjidi joylaşgan. Uning qarşisida, daryoning öng qirğoğida Zulkifl raboti bölgan. Ibn al Asirning yozişiça, Amudaryoga qurilgan dastlabki suzuvçi köprik (ponton) 11-a.da Mahmud Ğaznaviy tomonidan qurilgan. Sulton Mahmud qoraxoniylar xoqoni Arslonxonning da'vatiga binoan, Qodirxonga qarşi çiqqanda şu yerdan ötgan. Daryoning bu yerdagi kengligi 3 ming qadamga yaqin bölgan. Mahalliy rivoyatlarga köra, K. yaqinida Zulqarnayn, ya'ni Iskandar butun boyliklari, oltinlari b-n dafn qilingan. Hofizi Abruning yozişiça, Iskandar K.da xazinasini kömib quygan, keyinçalik uni sosoniylar şohi Anuşirvon izlab topa olmagan. V. V. Bartoldning fikriça, islomdan avval K. da mahalliy dinga oid boş sajdagoh bölgan, keyinçalik uni Iskandar b-n boğlaşgan. Örta asrlarda K. şahrining ahamiyati şu qadar oşganki, hatto Amudaryo «Kalif daryosi» deb ham atala boşlagan. 12-a.da K. mustahkam qal'a bölgan. Amir Temur va temuriylar davrida ham K. muhim keçuv yeri sanalgan. 17-a. K. şahri faqat daryoning söl qirğoğini egallagan. Uning mudofaa devorlari bu davrda vayron qilingan bölib, unda faqat kemaçi hunarmandlar va xiroj töplovçi amaldorlar yaşagan. 17-a. oxirida söl qirğoqdagi K. uzil-kesil tanazzulga uçraydi, bu Amudaryodan çiqarilgan Foxir kanalining qurib qolişi b-n boğliq edi. Şu davrdan boşlab K. hozirgaça öng qirğoqda rivojlanib kelmoqda. Ad.: Kamaliddinov Ş. S, Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX - naçala XIII vv., T., 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛИФ — Амударё бўйидаги қад. шаҳар ва кечув номи. Амударёнинг энг тор ерида қурилган. Археологик маълумотларга кўра, К. милоднинг бошларида бунёд этилган бўлсада, у Александр (Искандар Мақдуний) давридаёқ мавжуд бўлганлиги эҳтимоли бор. Тарихчиларнинг фикрига кўра юнон-македон қўшини айнан шу ердан Амударёни кечиб ўтган. 10-а.да шаҳар дарёнинг ҳар икки қирғоғини эгаллаган. Шаҳарнинг асосий қисми дарёнинг сўл қирғоғида бўлиб, унда Зулқарнайн работи, жоме масжиди жойлашган. Унинг қаршисида, дарёнинг ўнг қирғоғида Зулкифл работи бўлган. Ибн ал Асирнинг ёзишича, Амударёга қурилган дастлабки сузувчи кўприк (понтон) 11-а.да Маҳмуд Ғазнавий томонидан қурилган. Султон Маҳмуд қорахонийлар хоқони Арслонхоннинг даъватига биноан, Қодирхонга қарши чиққанда шу ердан ўтган. Дарёнинг бу ердаги кенглиги 3 минг қадамга яқин бўлган. Маҳаллий ривоятларга кўра, К. яқинида Зулқарнайн, яъни Искандар бутун бойликлари, олтинлари б-н дафн қилинган. Ҳофизи Абрунинг ёзишича, Искандар К.да хазинасини кўмиб қуйган, кейинчалик уни сосонийлар шоҳи Ануширвон излаб топа олмаган. В. В. Бартольднинг фикрича, исломдан аввал К. да маҳаллий динга оид бош саждагоҳ бўлган, кейинчалик уни Искандар б-н боғлашган. Ўрта асрларда К. шаҳрининг аҳамияти шу қадар ошганки, ҳатто Амударё «Калиф дарёси» деб ҳам атала бошлаган. 12-а.да К. мустаҳкам қалъа бўлган. Амир Темур ва темурийлар даврида ҳам К. муҳим кечув ери саналган. 17-а. К. шаҳри фақат дарёнинг сўл қирғоғини эгаллаган. Унинг мудофаа деворлари бу даврда вайрон қилинган бўлиб, унда фақат кемачи ҳунармандлар ва хирож тўпловчи амалдорлар яшаган. 17-а. охирида сўл қирғоқдаги К. узил-кесил таназзулга учрайди, бу Амударёдан чиқарилган Фохир каналининг қуриб қолиши б-н боғлиқ эди. Шу даврдан бошлаб К. ҳозиргача ўнг қирғоқда ривожланиб келмоқда. Ад.: Камалиддинов Ш. С, Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX - начала XIII вв., Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.