Kaliforniy
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 53-b. — ziyouz.com
Kaliforniy (Californium), Cf -Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub sun'iy radioaktiv kimyoviy element. AQŞ Kaliforniy unti va ştati nomiga qöyilgan. Tartib rakami 98; aktinoidlarga kiradi, K.ni 1950 y.da amerikalik olimlar S. Tompson, K. Strit, A. Giorso va G. Siborglar olgan. Barkaror izotoplari yöq. Ular öta oğir, uglerod, azot va kislorod atomlari b-n yadro reaktorlarida sintez qilingan. Massa soni 240—256 ga teng bölgan 17 izotopi ma'lum: 244Cf (T1/2=25 soat), 245Cf (T =45 soat), 246Cf(T =35,7 soat), 247Cf(T1/2=2,4 soat), 248Cf(Tl/2=250 kun) va b., yarim parçalaniş davri köproq bölgan izotoplari: 249Cf(T =352 y.), 251Cf(T|/2=900 y.) va 252Cf(T|/2=264 y.). K.ning oksidlaniş darajasi +2, +3, turğunroğiniki +4; Poling böyiça elektr manfiyligi 1,2. K. öta uçuvçan metall. Ikki şakl özgarişiga ega; 600° dan past t-rada geksogonal panjarali turğun a-şaklda bölib, 600—725°da kubsimon panjarali turğun şaklga ötadi. Suyuqlaniş t-rasi 900°, qaynaş t-rasi 1227°. Kimyoviy xossalariga köra, K. lantanoidlarga uxşaydi. 1450° da vodorod oqimida qizdirilganda kubsimon monoklin Cf2O3 şaklga ötadi. Yadro reaktorlarida Pu, Am yoki Cm larni uzok, muddat kuçli neytronlar b-n nurlaş natijasida K. izotoplari olinadi. K.ning massa soni 249—254 bulgan aralaşmasida, odatda, 60—90% gaça 252Cf buladi. Termoyadroviy portlaş natijasida hosil qilingan K. 25lCf va 252Cf izotoplariga ançagina boy. Eski 249Vg preparatidan öta sof 249Cf ajratib olinadi. K.ning yengil (neytroni kamçil) izotoplarini, odatda, a-zarraçalar b-n nurlantirib yoki oğir ionlar yadro reaksiyalarida, mas, Th, ionini kislorod yoki uran b-n bombardimon qilib olinadi. K. izotoplarini ekstraksiya, ion almaşinuv va ekstraksiya-xromatografiya usullari b-n ajratib olinadi. K. metali uning oksidlari yoki lantanoidlarini litiy ftorid b-n qaytarib olinadi. 1g K. oliş uçun 10 kg 239Ri sarflanadi. 252Cf aktivatsion analizda, defektoskopiya, neytron karetajida, neft qidirişda, tibbiyotda va b. sohalarda qöllaniladi. K. va uning birikmalari öga zaharli.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛИФОРНИЙ (Californium), Cf -Менделеев даврий системасининг III гуруҳига мансуб сунъий радиоактив кимёвий элемент. АҚШ Калифорний унти ва штати номига қўйилган. Тартиб раками 98; актиноидларга киради, К.ни 1950 й.да америкалик олимлар С. Томпсон, К. Стрит, А. Гиорсо ва Г. Сиборглар олган. Баркарор изотоплари йўқ. Улар ўта оғир, углерод, азот ва кислород атомлари б-н ядро реакторларида синтез қилинган. Масса сони 240—256 га тенг бўлган 17 изотопи маълум: 244Cf (T1/2=25 соат), 245Cf (T =45 соат), 246Cf(T =35,7 соат), 247Cf(T1/2=2,4 соат), 248Cf(Tl/2=250 кун) ва б., ярим парчаланиш даври кўпроқ бўлган изотоплари: 249Cf(T =352 й.), 251Cf(T|/2=900 й.) ва 252Cf(T|/2=264 й.). К.нинг оксидланиш даражаси +2, +3, турғунроғиники +4; Полинг бўйича электр манфийлиги 1,2. К. ўта учувчан металл. Икки шакл ўзгаришига эга; 600° дан паст т-рада гексогонал панжарали турғун а-шаклда бўлиб, 600—725°да кубсимон панжарали турғун шаклга ўтади. Суюқланиш т-раси 900°, қайнаш т-раси 1227°. Кимёвий хоссаларига кўра, К. лантаноидларга ухшайди. 1450° да водород оқимида қиздирилганда кубсимон моноклин Cf2O3 шаклга ўтади. Ядро реакторларида Pu, Am ёки Cm ларни узок, муддат кучли нейтронлар б-н нурлаш натижасида К. изотоплари олинади. К.нинг масса сони 249—254 булган аралашмасида, одатда, 60—90% гача 252Cf булади. Термоядровий портлаш натижасида ҳосил қилинган К. 25lCf ва 252Cf изотопларига анчагина бой. Эски 249Вг препаратидан ўта соф 249Cf ажратиб олинади. К.нинг енгил (нейтрони камчил) изотопларини, одатда, а-заррачалар б-н нурлантириб ёки оғир ионлар ядро реакцияларида, мас, Th, ионини кислород ёки уран б-н бомбардимон қилиб олинади. К. изотопларини экстракция, ион алмашинув ва экстракция-хроматография усуллари б-н ажратиб олинади. К. метали унинг оксидлари ёки лантаноидларини литий фторид б-н қайтариб олинади. 1г К. олиш учун 10 кг 239Ри сарфланади. 252Cf активацион анализда, дефектоскопия, нейтрон каретажида, нефть қидиришда, тиббиётда ва б. соҳаларда қўлланилади. К. ва унинг бирикмалари ўга заҳарли.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.