Kalit
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 52-b. — ziyouz.com
Kalit — 1) qulftl berkitiş va oçiş uçun işlatiladigan tişli yoki öyiqli buraş asbobi. Pişiq metalldan tişlari yoki öyiqlari qulf ariqçalari yoki çiqiqlariga tuşadigan qilib tayyorlanadi. Har qaysi qulf va kalit bir-biriga moslanib, raqamlab qöyiladi. Şuning uçun bir qulfning K.i. boşqa qulfnikiga tuşmaydi (qulf-kalit iborasi şundan paydo bölgan); 2) biror mexanizmni burab yurgiziş, işga tuşiriş uçun işlatiladigan metall asbob. Mas, burama (prujinali) soatlar, öyinçoklarning prujinasini burab taranglaş uçun qöllanadi. Öyinçoqlarning K.i plastmassadan ham tayyorlanişi mumkin; 3) maşinasozlikda — gayka va boltlarni burab qattiqlaş yoki böşatiş uçun işlatiladigan uzunçoq dastali va jağli metall asbob. Jaği gayka va bolt kallagining şakliga (neça qirraligiga) qarab işlab çiqariladi. Maşinalarni yiğiş, qismlarga ajratiş va ta'mirlaşda işlatiladi; 4) elektrotexnikada — boşqariş pultida elektr zanjirlarini ulaş va uziş, kontaktlarni bir vaziyatdan ikkinçisiga ötkaziş uçun işlatiladigan dastaki moslama. Ikki yoki köp vaziyatli bölişi mumkin. K. dispetçerlik boşqariş pultlarida, avtomatika va telemexanika tizimlarda qöllanadi (yana q. Boşqariş pulti).
Q.: Boşqariş pulti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛИТ — 1) қулфтл беркитиш ва очиш учун ишлатиладиган тишли ёки ўйиқли бураш асбоби. Пишиқ металлдан тишлари ёки ўйиқлари қулф ариқчалари ёки чиқиқларига тушадиган қилиб тайёрланади. Ҳар қайси қулф ва калит бир-бирига мосланиб, рақамлаб қўйилади. Шунинг учун бир қулфнинг К.и. бошқа қулфникига тушмайди (қулф-калит ибораси шундан пайдо бўлган); 2) бирор механизмни бураб юргизиш, ишга тушириш учун ишлатиладиган металл асбоб. Мас, бурама (пружинали) соатлар, ўйинчокларнинг пружинасини бураб таранглаш учун қўлланади. Ўйинчоқларнинг К.и пластмассадан ҳам тайёрланиши мумкин; 3) машинасозликда — гайка ва болтларни бураб қаттиқлаш ёки бўшатиш учун ишлатиладиган узунчоқ дастали ва жағли металл асбоб. Жағи гайка ва болт каллагининг шаклига (неча қирралигига) қараб ишлаб чиқарилади. Машиналарни йиғиш, қисмларга ажратиш ва таъмирлашда ишлатилади; 4) электротехникада — бошқариш пультида электр занжирларини улаш ва узиш, контактларни бир вазиятдан иккинчисига ўтказиш учун ишлатиладиган дастаки мослама. Икки ёки кўп вазиятли бўлиши мумкин. К. диспетчерлик бошқариш пультларида, автоматика ва телемеханика тизимларда қўлланади (яна қ. Бошқариш пульти).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.