Kaliy
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 46–47-b. — ziyouz.com
Kaliy (arab, al-kali — potaş; lot. Kalium), K. — Mendeleyev davriy sistemasining I guruhiga mansub kimyoviy element. Işqoriy metall, tartib raqami 19, at.m. 39,0983. Ikkita barqaror izotop - 3»K(93,259%), 4|K(6,729%), şuningdek, radioaktiv izotop 40K(T|/2= 1,32- 10» y.)dan iborat. Ingliz fizigi va kimyogari G. Devi 1807 y.da K. gidroksid (KON) ni elektroliz qilib, K. metalini oldi va uni potassiy deb atadi. 1809 y.dan u «kaliy» deb atala boşladi. K. kimyoviy jihatdan faol metall, tabiatda sof holda uçramaydi. Minerallar (mas, dala şpati, slyuda, silvinit, karnallit, kainit, alunit va b.) tarkibida uçraydi. K. inson va hayvon organizmi uçun muhim biogen elementlardan hisoblanadi. K. tabiatda keng tarqalgan, Yer pöstidagi miqdori oğirlik jihatidan 2,41%. Suyuqlaniş t-rasi 63,51°, qaynaş t-rasi 76G, ziçligi 862,9 kg/m3. Birikmalarda bir valentli, atom radiusi 0,2313 nm, ion radiusi (qavsda koordinatsion son keltirilgan) K+ 0,151 nm (4), 0,152 nm (6), 0,160 nm (7), 0,165 nm ( , 0,178 nm (12). Kumuş kabi oq, yumşoq, yengil metall. K.ni presslaş, piçoq b-n kesiş mumkin. Havoda tez oksidlanadi (qizdirilganda yonadi); şuning uçun K. kerosin, benzin yoki mineral moyda saqlanadi. Suv b-n reaksiyaga kirişib, K. gidroksid (KON), vodorod b-n birikib, K. gidrid (KN), metallar b-n intermetall birikmalar (mas, Na2K) hosil qiladi. Sanoatda K. KON yoki KCI ga Na metali ta'sir ettiriş usuli b-n olinadi. Suyultirilgan KON yoki KC1 dan elektroliz usuli b-n ham K. oliş mumkin. K. birikmalari fotoelementlar tayyorlaşda, sintetik kauçuk, şişa, sovun va b. i.ç.da, öğit sanoatida, yadro texnikasida, tibbiyotda işlatiladi. Kaliy birikmalari. Kaliy gidroksid (uyuvçi kaliy), KON — rangsiz kristall modda, kuçli işkrr. Suyuqlaniş t-rasi 380°, qaynaş t-rasi 1325°, ziçligi 2,044 g/sm3. Gigroskopik modda. Suvda eruvçanligi 49,4% (0° da), etanolda 27,9% (28° da), metanolda 35,5% (28° da). K.g. kaliy xlorid eritmasini elektroliz qilib olinadi. Suyuq sovun va kaliyning boşqa birikmalarini olişda, işqoriy akkumulyatorlarda, H2S, SO2 va CO2 ga adsorbent, NH3 N2O, PH3 va b. uçun qurituvçi sifatida qöllaniladi. Kaliy oksid, K2O — rangsiz kristallar. Suyuklaniş t-rasi 740°; ziçligi 2,32 g/sm3. Havoda CO2 ni yutib K2CO3 ga aylanadi. Suv b-n şiddatli reaksiyaga kirişib, KON hosil qiladi. Spirt va efir b-n ta'sirlaşadi. K.o. kaliyga KON, K2O2, KNO2 yoki KNO3 ta'sir etgirib olinadi. K N O 2 + 3 K = 2 K 2 O + 1 / 2 N 2 ; 3 K N 3 + K N O 2 = 2 K 2 O + 5 N 2 K.o. — maxsus şişalar komponenti, NH3 sintezida faollovçi modda sifatida qöllaniladi. Kaliy xlorat, Bertolle tuzi, KC1O3 — xlorat kislota (NSYU3)ning kaliyli tuzi. Rangsiz kristall modda, ziçligi 2,32 g/sm3, suyuqlaniş t-rasi 356°. Suvda oz eriydi. Qizdirilganda parçalanadi va kislorod ajralib çiqadi. Organik moddalar va fosfor ta'sirida portlaydi. Zaharli. Gugurt sanoatida, pirotexnikada va tibbiyotda işlatiladi. Kaliy sianid, KCN — rangsiz kristall modda. Suyuqlaniş t-rasi 634,5°; ziçligi 1,56 g/sm3. Suv, glitserin, formalin, metanol va suyuq ammiakda eriydi. Etanolda yomon eriydi, uglevodorodlarda erimaydi. KON ta'sir ettirib olinadi. Ma'danlardan oltin va kumuşni ajratib olişda, analitik kimyoda kumuş, nikel va simob miqdorini aniqlaşda, platinani kumuşdan ajratib olişda ham galvanik usulda oltin va kumuş yugurtirişda qöllaniladi. Öta zaharli, nafas yöllari töqimalarini falaj qilib qöyişi natijasida odam va hayvonlarning böğilib qolişiga olib keladi. Stalina Qosimova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛИЙ (араб, ал-кали — поташ; лот. Kalium), К. — Менделеев даврий системасининг I гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Ишқорий металл, тартиб рақами 19, ат.м. 39,0983. Иккита барқарор изотоп - 3»К(93,259%), 4|К(6,729%), шунингдек, радиоактив изотоп 40К(Т|/2= 1,32- 10» й.)дан иборат. Инглиз физиги ва кимёгари Г. Деви 1807 й.да К. гидроксид (КОН) ни электролиз қилиб, К. металини олди ва уни потассий деб атади. 1809 й.дан у «калий» деб атала бошлади. К. кимёвий жиҳатдан фаол металл, табиатда соф ҳолда учрамайди. Минераллар (мас, дала шпати, слюда, сильвинит, карналлит, каинит, алунит ва б.) таркибида учрайди. К. инсон ва ҳайвон организми учун муҳим биоген элементлардан ҳисобланади. К. табиатда кенг тapқалган, Ер пўстидаги миқдори оғирлик жиҳатидан 2,41%. Суюқланиш т-раси 63,51°, қайнаш т-раси 76Г, зичлиги 862,9 кг/м3. Бирикмаларда бир валентли, атом радиуси 0,2313 нм, ион радиуси (қавсда координацион сон келтирилган) К+ 0,151 нм (4), 0,152 нм (6), 0,160 нм (7), 0,165 нм ( , 0,178 нм (12). Кумуш каби оқ, юмшоқ, енгил металл. К.ни пресслаш, пичоқ б-н кесиш мумкин. Ҳавода тез оксидланади (қиздирилганда ёнади); шунинг учун К. керосин, бензин ёки минерал мойда сақланади. Сув б-н реакцияга киришиб, К. гидроксид (КОН), водород б-н бирикиб, К. гидрид (КН), металлар б-н интерметалл бирикмалар (мас, Na2K) ҳосил қилади. Саноатда К. КОН ёки KCI га Na метали таъсир эттириш усули б-н олинади. Суюлтирилган КОН ёки КС1 дан электролиз усули б-н ҳам К. олиш мумкин. К. бирикмалари фотоэлементлар тайёрлашда, синтетик каучук, шиша, совун ва б. и.ч.да, ўғит саноатида, ядро техникасида, тиббиётда ишлатилади. Калий бирикмалари. Калий гидроксид (уювчи калий), КОН — рангсиз кристалл модда, кучли ишкрр. Суюқланиш т-раси 380°, қайнаш т-раси 1325°, зичлиги 2,044 г/см3. Гигроскопик модда. Сувда эрувчанлиги 49,4% (0° да), этанолда 27,9% (28° да), метанолда 35,5% (28° да). К.г. калий хлорид эритмасини электролиз қилиб олинади. Суюқ совун ва калийнинг бошқа бирикмаларини олишда, ишқорий аккумуляторларда, H2S, SO2 ва СО2 га адсорбент, NH3 N2O, РН3 ва б. учун қуритувчи сифатида қўлланилади. Калий оксид, К2О — рангсиз кристаллар. Суюкланиш т-раси 740°; зичлиги 2,32 г/см3. Ҳавода СО2 ни ютиб К2СО3 га айланади. Сув б-н шиддатли реакцияга киришиб, КОН ҳосил қилади. Спирт ва эфир б-н таъсирлашади. К.о. калийга КОН, К2О2, KNO2 ёки KNO3 таъсир этгириб олинади. K N O 2 + 3 K = 2 K 2 O + 1 / 2 N 2 ; 3 K N 3 + K N O 2 = 2 K 2 O + 5 N 2 К.о. — махсус шишалар компоненти, NH3 синтезида фаолловчи модда сифатида қўлланилади. Калий хлорат, Бертолле тузи, КС1О3 — хлорат кислота (НСЮ3)нинг калийли тузи. Рангсиз кристалл модда, зичлиги 2,32 г/см3, суюқланиш т-раси 356°. Сувда оз эрийди. Қиздирилганда парчаланади ва кислород ажралиб чиқади. Органик моддалар ва фосфор таъсирида портлайди. Заҳарли. Гугурт саноатида, пиротехникада ва тиббиётда ишлатилади. Калий цианид, KCN — рангсиз кристалл модда. Суюқланиш т-раси 634,5°; зичлиги 1,56 г/см3. Сув, глицерин, формалин, метанол ва суюқ аммиакда эрийди. Этанолда ёмон эрийди, углеводородларда эримайди. КОН таъсир эттириб олинади. Маъданлардан олтин ва кумушни ажратиб олишда, аналитик кимёда кумуш, никель ва симоб миқдорини аниқлашда, платинани кумушдан ажратиб олишда ҳам гальваник усулда олтин ва кумуш югуртиришда қўлланилади. Ўта заҳарли, нафас йўллари тўқималарини фалаж қилиб қўйиши натижасида одам ва ҳайвонларнинг бўғилиб қолишига олиб келади. Сталина Қосимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.