Kaliyli öğitlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49–50-b. — ziyouz.com
Kaliyli öğitlar - tarkibida ösimliklar oson özlaştiradigan şaklda kaliy elementi bölgan mineral moddalar; suvda eruvçan xlorid, sulfat va karbonat kislotalarning tuzlari. Tarkibida kaliyli tuzlar bölgan toğ jinslari K.ö. olinadigan xom aşyo. K.ö. konsentrlangan K.ö., aralaş K.ö. va xom kaliy tuzlariga bölinadi. Konsentrlangan K.ö.ga kaliy xlorid (55,2- 59,7% K2O), kaliy sulfat (44— 52% K2O), kaliyli selitra (44% K2O) kiradi. Aralaş K.ö. xom kaliy tuzlariga konsentrlangan K.ö. qöşib tayyorlanadi: 30—40% li kaliy tuzlari kaliy xloridning silvinit yoki kainit b-n mexanik aralaşmasidan iborat; kaliy-magniyli konsentrat; kaliy-magniy sulfat yoki kalimagneziya; yoğoç, torf va b. kuli. Xom kaliy tuzlari — maydalangan tabiiy minerallar (silvinit va kainit). K.ö. sifatida tarkibida kaliyli tuzlar bor alyuminiy va sement sanoati çiqindilari (potaş) ham işlatiladi. Sement çangi va potaş muhiti işqorli. Kul, ayniqsa, nordon tuproqpar uçun a'lo darajadagi K.ö. xisoblanadi, u tuproqning zararli kislotaliligini ham neytrallaydi. Göng ösimliklar uçun kaliy manbai, çunki unda 0,6% atrofida K2O böladi. Barça q.x. ekinlari, ayniqsa, qumli va qumloqli tuproqlardagi ekinlar K.ö.ga kuçli ehtiyoj sezadi. K.ö., odatda, fosforli yoki azot va fosforli öğitlar b-n birga işlatiladi. Ğöza, kartoşka, sabzavot, qand lavlagi, xaşaki ildizmevalilar, makkajöxori, kuzgi ğalla ekinlari va b. ekinlar kaliyga talabçan. 1 ga maydondagi ğöza har tonna hosili uçun yerdan 30—70 kg azot, 10—20 kg fosfor b-n birga 30— 80 kg kaliyni özlaştirişi aniklangan. K.ö. meva, rezavor-meva, uzum, ildizmevalilar va b. tarkibidagi qand miqdorini, kartoşkada kraxmalni, tolali ekinlarda tola mikdorini oşirib, sifatini yaxşilaydi, yem-xaşak ekinlari tarkibidagi proteinni köpaytiradi, kuzgi ğalla ekinlari, dukkaklilar va daraxtlarning sovuqqa va qurğoqçilikka çidamini oşiradi. Quruq çöl zonasida va sur tuproq yerlarda K.ö. faqat suğoriş paytida beriladi. Şörtob tuproqlarda K.ö. işlatilmaydi, ular tuproq şörini kuçaytiradi. Yerga solinadigan K.ö. meyori tuproqning harakatçan kaliy b-n qançalik ta'minlanganligiga boğliq. Bunda azot, fosfor, kaliy (NPK) 1:0,7— 0,8:0,53 nisbatda olinadi. K.ö. yillik miqdorining 50% ini asosiy öğit sifatida kuzgi şudgorda, 50% ini esa vegetatsiya davrida beriş tavsiya etiladi. Ad.: Ergaşev Ş., Ergaşev M., Kaliyli öğitlar va paxta hosildorligi, T., 1983.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛИЙЛИ ЎҒИТЛАР - таркибида ўсимликлар осон ўзлаштирадиган шаклда калий элементи бўлган минерал моддалар; сувда эрувчан хлорид, сульфат ва карбонат кислоталарнинг тузлари. Таркибида калийли тузлар бўлган тоғ жинслари К.ў. олинадиган хом ашё. К.ў. концентрланган К.ў., аралаш К.ў. ва хом калий тузларига бўлинади. Концентрланган К.ў.га калий хлорид (55,2- 59,7% К2О), калий сульфат (44— 52% К2О), калийли селитра (44% К2О) киради. Аралаш К.ў. хом калий тузларига концентрланган К.ў. қўшиб тайёрланади: 30—40% ли калий тузлари калий хлориднинг сильвинит ёки каинит б-н механик аралашмасидан иборат; калий-магнийли концентрат; калий-магний сульфат ёки калимагнезия; ёғоч, торф ва б. кули. Хом калий тузлари — майдаланган табиий минераллар (сильвинит ва каинит). К.ў. сифатида таркибида калийли тузлар бор алюминий ва цемент саноати чиқиндилари (поташ) ҳам ишлатилади. Цемент чанги ва поташ муҳити ишқорли. Кул, айниқса, нордон тупроқпар учун аъло даражадаги К.ў. хисобланади, у тупроқнинг зарарли кислоталилигини ҳам нейтраллайди. Гўнг ўсимликлар учун калий манбаи, чунки унда 0,6% атрофида К2О бўлади. Барча қ.х. экинлари, айниқса, қумли ва қумлоқли тупроқлардаги экинлар К.ў.га кучли эҳтиёж сезади. К.ў., одатда, фосфорли ёки азот ва фосфорли ўғитлар б-н бирга ишлатилади. Ғўза, картошка, сабзавот, қанд лавлаги, хашаки илдизмевалилар, маккажўхори, кузги ғалла экинлари ва б. экинлар калийга талабчан. 1 га майдондаги ғўза ҳар тонна ҳосили учун ердан 30—70 кг азот, 10—20 кг фосфор б-н бирга 30— 80 кг калийни ўзлаштириши аникланган. К.ў. мева, резавор-мева, узум, илдизмевалилар ва б. таркибидаги қанд миқдорини, картошкада крахмални, толали экинларда тола микдорини ошириб, сифатини яхшилайди, ем-хашак экинлари таркибидаги протеинни кўпайтиради, кузги ғалла экинлари, дуккаклилар ва дарахтларнинг совуққа ва қурғоқчиликка чидамини оширади. Қуруқ чўл зонасида ва сур тупроқ ерларда К.ў. фақат суғориш пайтида берилади. Шўртоб тупроқларда К.ў. ишлатилмайди, улар тупроқ шўрини кучайтиради. Ерга солинадиган К.ў. меъёри тупроқнинг ҳаракатчан калий б-н қанчалик таъминланганлигига боғлиқ. Бунда азот, фосфор, калий (NPK) 1:0,7— 0,8:0,53 нисбатда олинади. К.ў. йиллик миқдорининг 50% ини асосий ўғит сифатида кузги шудгорда, 50% ини эса вегетация даврида бериш тавсия этилади. Ад.: Эргашев Ш., Эргашев М., Калийли ўғитлар ва пахта ҳосилдорлиги, Т., 1983.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.