Kalka jangi

Kalka jangi - Ukrainaning Donetsk viloyatidagi Kalka (hoz. Kalçik) daryosi irmoği Kalmius böyida rus knyazlari va qipçoq qöşinlari b-n möğul qöşini örtasida bölgan jang (1223 y. 31 may). Bu jangda Galiç knyazi Mstislav Udaloy boşçiligida rus qöşini va qipçoqxoni Kotyan (Mstislavning qaynotasi) birgalikda möğullarning Jebe nöyon va Subutoy bahodir boşçiligidagi tumanlariga (20 ming jangçi) qarşi turgan. Çingizxonning farmoniga köra, xorazmşoh Muhammadni ta'qib etiş uçun jönatilgan Jebe nöyon va Subutoy bahodir boşçiligidagi 20 minglik (2 tuman) qöşin, yölida duç kelgan Şim. Eron, Kavkazdagi şaharlarni vayron qilib Kavkaz ortidagi daştlarga çiqişgan. Ular özaro ittifoq tuzgan alan, lazgin, çerkas va qipçoqlar qöşinini tor-mor keltirişgan. Möğullardan qattiq zarbaga uçragan qipçoqlar Daşti Qipçoqni tark eta boşlagan. 10 ming qipçoq oilasi Dunay ortidagi hududga, Vizantiya imperiyasi hududiga qoçib ötgan. Qipçoqlarning katta qismi ruslar hududiga, Kiyev knyazligiga qoçib kelgan. Qipçoqlar orasida ularning xonlaridan biri Kotyan (Qöton) ham bor bölib, u kuyoviga tuya, ot, buqalar, çiroyli çörilar berajagini, bularning evaziga esa möğullarga qarşi kuraşda yordam berişini söragan, aks holda, qipçoqlar yeriga hujum qilgan möğullar ruslarga ham hujum qilajaklar deb aytgan. Mstislav Kiyevda Jan. rus knyazlarining syezdini çaqirgan. Unda qipçoqlar b-n hamkorlikda möğullarga qarşi çiqişga qaror qilingan. Syezd yordam sörab Suzdalga uluğ knyaz Georgiy huzuriga çoparlar yuborib, söngrazudlik b-n qöşin töplaş uçun tarqalgan. Kiyev knyazi Mstislav, Smolensk knyazi Vladimir va bir neça kiçik, mayda knyazlar möğullarga qarşi çiqib, Dnepr sohiliga kelişgan. Möğul laşkarboşilari ular xuzuriga elçilarini yuborib, ruslar b-n qipçoqlar ittifoqiga barham berişga uringan. Biroq, ruslar elçilar (10 kişi)ni qatl etib, Dneprni keçib ötişgan va qirğoqdagi möğullar ilğori boşliği Gemabekni asirga olişgan, uni qipçoklar qatl etgan. Harbiy hiyla işlatib, atayin çekinayotgan möğullarni ta'qib etgan ruslar Kalka daryosi tomon harakat qilgan, ular Kalkani keçib ötişgan. Daryo rus qöşinining ortida qolganini körgan möğullar jangga hozirlik körişgan. Galiç knyazi boşqa knyazlarsiz ham özining ğalaba qozonişiga töla işongan holda Kiyev va Çernigov knyazlarini ogohlantirmay turib 1223 y. 31 mayda jangni boşlagan. Lekin, qipçoqlar kömak berib tursada uning qöşini butkul yançib taşlangan. Knyaz jangçilarini taşlab, daryodagi qayiqlarini yondirib yuborib, özi esa şarmandalarça qoçib qolgan. Rus qöşinidan atigi öndan bir qismi omon qolgan, olti knyaz halok bölgan. Ustiga-ustak qipçoklar jang maydonini taşlab qoçayotganlarni öldirganlar, ularning otlarini ölja olganlar. Kiyev knyazi bu mağlubiyatning ryvohi bölgan, lekin u daryo qirğoğidagi tepalikda joylaşgan öz qarorgohidan qözğalmagan. U qarorgohini mustahkamlaşga kirişgan, lekin, möğullar fursatni boy bermay hujumga ötişgan. Möğullarning bir qismi rus qöşinining omon qolgan jangçilarini ta'qib etgan bölsa, boşqasi Kiyev knyazi qarorgohiga hujum qilgan. Knyaz 3 kun mobaynida mardonavor kuraşgan, biroq, möğullarga Toxuçar nöyon tumani (10 ming jangçidan iborat qöşin) yordamga yetib kelganini körgaç, taslim bölişga qaror qilgan. U möğullardan özi, 2 knyazi va kuyovlarining jonini omon krldirişlarini sörab, evaziga tovon tölaşini bildirgan. Möğullar şartni qabul qilişgan, lekin ularni asir olgaç, barçalarini qatl etişgan. Uçta knyaz şarmandali ölimga mahkum etilgan; möğullar ularni taxta supa tagiga yotqizib ustida zafar bazmi uyuştirganlar. Möğullar K.j.dan söng Rossiya hududiga heç qanday qarşiliksiz bostirib kirişgan. 1380 y.da Oltin Örda taxtida hukmronlik qiliş uçun Töxtamiş b-n Mamay örtasida ham K. j. bölgan. Unda Mamay mağlubiyatga uçragan. Ad.: Murad Adji, Polin polovetsskogo polya, M., 1994; Karamzin N. N., Istoriya gosudarstva Rossiyskogo, t. 2—3, M., 1990; D ' Osson, Ot Çingisxana do Tamerlana, Almaati, 1996.