Kalkutta
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 68–69-b. — ziyouz.com
Kalkutta KALKUTTA, Kalkatta — Hindistondagi şahar, Hugli daryosi (Gang daryosining irmoği) böyida. Ğarbiy Bengaliya ştatining ma'muriy markazi. Mamlakatning eng katta iqtisodiy, savdo-moliya va madaniy markazlaridan. Aholisi 4,4 mln. kişidan ziyod, Katta K.da 11,5 mln. kişi (1990-y.lar örtalari). Katta K. özaro tutaşib ketgan va daryo sohili böylab 100 km ga çözilgan bir neça önlab katta-kiçik şaharlardan iborat. Iqtisodiy geografik örnining qulayligi K.ning rivojlanişiga imkon yaratdi. K. — transport yöllari tuguni, yirik port. K. porti yuk eksport qilişda 1-örinda, import böyiça Bombay (Mumbay)dan keyin turadi (yillik yuk ortib-tuşiriş 10 mln. t). Xalqaro aeroport (Damdam), metropoliten bor. K. sanoati mahsulotining yetakçi tarmoği — jut sanoati (90% milliy va dunyo jut sanoati mahsulotining qariyb yarmini beradi). Katta K.da 100 dan ortiq jut korxonasi bor. Metallsozlik va maşinasozlik (sanoat uskunalari, elektronika, kemasozlik va kema remonti, avtomobilsozlik, stanoksozlik) korxonalari mavjud. Böyoqlar, plastmassa, rezina buyumlari, kimyo-farmatsevtika preparatlari, öğitlar, ip gazlama, trikotaj, oyna, kun poyabzal i. ç., poligrafiya, neft kimyosi hamda oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. K.ga 1686—90 y.larda Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi asos solgan. Şahar kompaniyaning faktoriyasi va Uilyam forti atrofida qurila boşladi. Fort atrofidagi 3 qişloqdan birining nomi b-n K. (Kaligat) deb atalgan. 1757 y. 23 iyulda K.dan şimolrokda joylaşgan Plessi qişloği yonida bölib ötgan jangda inglizlar (800 ingliz askari va 2200 sipohi) Bengaliya navobi Siroj ud-Davlaning 68 ming kişilik qöşinini tor-mor etdilar. Öşa jangdan söng Hindistonda Britaniya mustamlakaçi imperiyasi örnatila boşladi, K. esa uning ma'muriy markazi bölib qoldi. 1773—1911 y.larda şahar Hindistondagi ingliz mustamlaka ma'muriyatining eng katta sanoat, savdo, moliya va madaniy markazi edi. 19-a. örtalarida K.da çoy, töqimaçilik va jut sanoatining yirik f-ka va z-dlari qurildi. 1911 y.da Britaniya Hindistoni poytaxtining Dehliga köçirilişi b-n K. özining avvalgi mavqeini yöqotdi. K.da 2 ta un-t (jumladan, Kalkutta universiteti) va b. oliy öquv yurtlari, i. t. muassasalari, Milliy kutubxona (1912), Hind muzeyi (1814), Viktoriya muzeyi (1906), botanika boği, rasadxona bor. Qal'a (Uilyam forti, 1696—1781) saqlangan. K.ning tarixiy markazi bölgan bu qal'a şaharni ikkiga — hukumat binolari, un-t, haşamatli uy-joylar va sanoat, savdo korxonalari, işçilar mahallalari joylaşgan qismlarga bölib turadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛЬКУТТА, Калкатта — Ҳиндистондаги шаҳар, Ҳугли дарёси (Ганг дарёсининг ирмоғи) бўйида. Ғарбий Бенгалия штатининг маъмурий маркази. Мамлакатнинг энг катта иқтисодий, савдо-молия ва маданий марказларидан. Аҳолиси 4,4 млн. кишидан зиёд, Катта К.да 11,5 млн. киши (1990-й.лар ўрталари). Катта К. ўзаро туташиб кетган ва дарё соҳили бўйлаб 100 км га чўзилган бир неча ўнлаб катта-кичик шаҳарлардан иборат. Иқтисодий географик ўрнининг қулайлиги К.нинг ривожланишига имкон яратди. К. — транспорт йўллари тугуни, йирик порт. К. порти юк экспорт қилишда 1-ўринда, импорт бўйича Бомбай (Мумбай)дан кейин туради (йиллик юк ортиб-тушириш 10 млн. т). Халқаро аэропорт (Дамдам), метрополитен бор. К. саноати маҳсулотининг етакчи тармоғи — жут саноати (90% миллий ва дунё жут саноати маҳсулотининг қарийб ярмини беради). Катта К.да 100 дан ортиқ жут корхонаси бор. Металлсозлик ва машинасозлик (саноат ускуналари, электроника, кемасозлик ва кема ремонти, автомобилсозлик, станоксозлик) корхоналари мавжуд. Бўёқлар, пластмасса, резина буюмлари, кимё-фармацевтика препаратлари, ўғитлар, ип газлама, трикотаж, ойна, кун пойабзал и. ч., полиграфия, нефть кимёси ҳамда озиқ-овқат саноатлари ривожланган. К.га 1686—90 й.ларда Англиянинг Ост-Индия компанияси асос солган. Шаҳар компаниянинг факторияси ва Уильям форти атрофида қурила бошлади. Форт атрофидаги 3 қишлоқдан бирининг номи б-н К. (Калигат) деб аталган. 1757 й. 23 июлда К.дан шимолрокда жойлашган Плесси қишлоғи ёнида бўлиб ўтган жангда инглизлар (800 инглиз аскари ва 2200 сипоҳи) Бенгалия навоби Сирож уд-Давланинг 68 минг кишилик қўшинини тор-мор этдилар. Ўша жангдан сўнг Ҳиндистонда Британия мустамлакачи империяси ўрнатила бошлади, К. эса унинг маъмурий маркази бўлиб қолди. 1773—1911 й.ларда шаҳар Ҳиндистондаги инглиз мустамлака маъмуриятининг энг катта саноат, савдо, молия ва маданий маркази эди. 19-а. ўрталарида К.да чой, тўқимачилик ва жут саноатининг йирик ф-ка ва з-длари қурилди. 1911 й.да Британия Ҳиндистони пойтахтининг Деҳлига кўчирилиши б-н К. ўзининг аввалги мавқеини йўқотди. К.да 2 та ун-т (жумладан, Калькутта университети) ва б. олий ўқув юртлари, и. т. муассасалари, Миллий кутубхона (1912), Ҳинд музейи (1814), Виктория музейи (1906), ботаника боғи, расадхона бор. Қалъа (Уильям форти, 1696—1781) сақланган. К.нинг тарихий маркази бўлган бу қалъа шаҳарни иккига — ҳукумат бинолари, ун-т, ҳашаматли уй-жойлар ва саноат, савдо корхоналари, ишчилар маҳаллалари жойлашган қисмларга бўлиб туради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.