Kallyus
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 59–60-b. — ziyouz.com
Kallyus KALLYUS, kallus (lot. callus — qadoq) — ösimlikning şikastlangan (kesilgan) joyida hosil böladigan töqima. Yaraning bitişiga yordam beradi. K. yupqadevorli parenxima hujayralaridan iborat bölib, börtma (ba'zan yupqa qavat) körinişida böladi. Yalanğoçlanib qolgan turli töqimalar qujayralarining bölinişidan paydo böladi. Payvandlaşda payvandtag va payvandustning birikib ketişiga, qalamçalardan köpaytirişda qöşimça ösimta ildizlar va kurtaklar paydo bölişiga yordam beradi. Terak, tok qalamçalari K. hosil qilib ekilganda bexato tutib ketadi. KALMARAZ, ösimliklar kalmarazi, parşa — aksariyat zamburuğlar (ba'zan bakteriyalar) qözğatadigan kasallik. Asosan, ösimliklarning ustki töqimalari şikastlanadi. Kutikula yoki novdalarda doğlar, yaralar, buqoqlar paydo böladi. Köpçilik q.x. ekinlari kasallanadi. K. köproq olma, nok, kartoşka va sitrus ekinlari (limon, apelsin)da uçraydi. Olma, nok daraxtlari K.ni Venturia inaeguaties va V. pinna zamburuğlari qözğatadi. Olmada barg va mevalar, nokda novdalar ham zararlanadi. Daraxtlarning barglarida kulrang tögarak doğlar hosil böladi, barg şapaloğining orqa tomonida doğlar töq yaşil rangli baxmalsimon ğubor b-n qoplanadi. Mevalarda esa ğubor b-n qoplangan kumuşrang hoşiyali qönğir doğlar paydo böladi. Bu doğlar keyinçalik kengayib, köpinça bir-biriga tutaşadi. Kasallangan barglar tökiladi. Mevaning şikastlangan joyidagi töqimalari yoğoçsimon bölib qoladi, kasallik yanada avj olib ketganda bu joylar yoriladi. K. b-n kasallangan daraxtlarning hosili kamayadi, mevalari sifatsiz bölib qoladi. Kartoşka K.ni aksinomitsetlar (oddiy K. qözğatuvçisi — Actinomuces scabies, A. tricolor va b.), zamburuğlar [ğuborli K. qözğatuvçisi — Spongospora subterranea), qora K. (rizokotonioz) qözğatuvçisi — Rhizoctonia solani] har xil turlari qözğatadi. Tuganaklari zararlanadi. Kuraş çoralari: kuzda yerga tökilgan mevalar yiğib olinib, yöqotiladi va boğ qator oralari şudgorlanadi. Köklamda, kurtaklar burta boşlaganda daraxtlarga 3% li bordo suyukligi purkaladi. Bahorda yoğingarçilik köp bölgan yillarda daraxtlar guldan tuşganidan keyin 1% li bordo suyuqligi purkaladi. Kartoşka K.ga qarşi kuraşda kasallikka çidamli navlarni tanlaş, uruğlikni fungitsidlar b-n işlov berib ekiş, agrotexnika tadbirlariga qat'iy rioya qiliş kerak. Sulton Alimuhameoov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛЛЮС, каллус (лот. callus — қадоқ) — ўсимликнинг шикастланган (кесилган) жойида ҳосил бўладиган тўқима. Яранинг битишига ёрдам беради. К. юпқадеворли паренхима ҳужайраларидан иборат бўлиб, бўртма (баъзан юпқа қават) кўринишида бўлади. Яланғочланиб қолган турли тўқималар қужайраларининг бўлинишидан пайдо бўлади. Пайвандлашда пайвандтаг ва пайвандустнинг бирикиб кетишига, қаламчалардан кўпайтиришда қўшимча ўсимта илдизлар ва куртаклар пайдо бўлишига ёрдам беради. Терак, ток қаламчалари К. ҳосил қилиб экилганда бехато тутиб кетади. КАЛМАРАЗ, ўсимликлар калмарази, парша — аксарият замбуруғлар (баъзан бактериялар) қўзғатадиган касаллик. Асосан, ўсимликларнинг устки тўқималари шикастланади. Кутикула ёки новдаларда доғлар, яралар, буқоқлар пайдо бўлади. Кўпчилик қ.х. экинлари касалланади. К. кўпроқ олма, нок, картошка ва цитрус экинлари (лимон, апельсин)да учрайди. Олма, нок дарахтлари К.ни Venturia inaeguaties ва V. pinna замбуруғлари қўзғатади. Олмада барг ва мевалар, нокда новдалар ҳам зарарланади. Дарахтларнинг баргларида кулранг тўгарак доғлар ҳосил бўлади, барг шапалоғининг орқа томонида доғлар тўқ яшил рангли бахмалсимон ғубор б-н қопланади. Меваларда эса ғубор б-н қопланган кумушранг ҳошияли қўнғир доғлар пайдо бўлади. Бу доғлар кейинчалик кенгайиб, кўпинча бир-бирига туташади. Касалланган барглар тўкилади. Меванинг шикастланган жойидаги тўқималари ёғочсимон бўлиб қолади, касаллик янада авж олиб кетганда бу жойлар ёрилади. К. б-н касалланган дарахтларнинг ҳосили камаяди, мевалари сифатсиз бўлиб қолади. Картошка К.ни акциномицетлар (оддий К. қўзғатувчиси — Actinomuces scabies, A. tricolor ва б.), замбуруғлар [ғуборли К. қўзғатувчиси — Spongospora subterranea), қора К. (ризокотониоз) қўзғатувчиси — Rhizoctonia solani] ҳар хил турлари қўзғатади. Туганаклари зарарланади. Кураш чоралари: кузда ерга тўкилган мевалар йиғиб олиниб, йўқотилади ва боғ қатор оралари шудгорланади. Кўкламда, куртаклар бурта бошлаганда дарахтларга 3% ли бордо суюклиги пуркалади. Баҳорда ёғингарчилик кўп бўлган йилларда дарахтлар гулдан тушганидан кейин 1% ли бордо суюқлиги пуркалади. Картошка К.га қарши курашда касалликка чидамли навларни танлаш, уруғликни фунгицидлар б-н ишлов бериб экиш, агротехника тадбирларига қатъий риоя қилиш керак. Султон Алимуҳамеоов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.