Kalobodiy

Kalobodiy (yoki al-Kaloboziy), Abu Bakr Muhammad ibn Ishoq al-Buxoriy [(?, Kalobod (Buxoro ş. yaqinida)—990 yoki 995, ?)] — hanafiylik faqihi, tasavvuf böyiça arab tilida yozilgan eng maşhur ilk asarlardan birining muallifi. Buxoroda vafot etgan deb taxmin qilinadi. K. huquqni Muhammad ibn Fadladan örgangan, sufiy şayx Qosim Farisga şogird tuşgan. K. yozgan 5 yoki 6 asardan 2 tasi bizgaça yetib kelgan. Payğambarning ba'zi hadislariga axloqiy tusdagi qisqa şarh — «Ma'oniy al-axbor va at-ta'arruf li-mazhab axl at-tasavvuf» («Xabarlar ma'nolari va tasavvuf ahli mazhabi bilan tanişiş kitobi») islomning birinçi uç asrida tasavvufni örganişda asosiy asarlardan biri böldi. Kitobni sufiylarning keyingi avlodlari yuqori baholagan. Xususan, şayx Yahyo as-Suxravardiy al-Maqtul (1191 y. v. e.) «agar «At-Ta'arruf» bölmaganda tasavvufdan bexabar qolardik» degan edi. Sufiylarning qaraşlari va amaliyot usuli bayon etilgan bu asarda tasavvufning islom aqidalariga töğri kelmaydigan jihatlarini keliştirişga uriniş bor edi. Bunda tasavvuf butunlay «taqvodorlik» doirasidan çiqmaydi, u özining dindorlik yöliga şubha tuğdirmaydi deb tuşuntirilgan. Asar 75 bobdan iborat, uni 3 qismga böliş mumkin: birinçi — tarixiy qismida sufiy va tasavvuf tuşunçasiga ta'rif beriladi, maşhur mutasavviflar, ularning tasavvufii jasoratlari haqida hikoya va rivoyatlar; ikkinçi — diniy aqidalarni himoya qiluvçi qismida sufiylik aqoidi usuli, mutasavviflar taqvodorligining isboti; uçinçi — tasavvuf amaliyoti qismida tasavvuf yölining asosiy bosqiçlari, sufiylar örtasida qabul qilingan ba'zi atamalar bayon qilinadi. K. asariga köplab şarhlar yozildi. Abu Ibrohim Ismoil ibn Muhammad al-Mustamliyning (1042 y. v. e.) fors tilida yozgan «Hyp al-muriydiy («Muridlar nuri») asari şuhrat qozondi. (Muallif K. b-n vatandoş bölgan. Şu tufayli uni K.ga şogird bölişi kerak deb hisoblaşadi). Bu şarh tasavvuf tarixiga oid manba sifatida deyarli original asardan qolişmaydi. Uning fihristlaridan biri 1081 y. 7 apr. da köçirilgan, bu bizgaça yetib kelgan qad. forsiy qölyozmalardan ikkinçisi hisoblanadi. KALOM (arab. — ravon nutq, jumla, ran, söz) — islom ilohiyot ilmi. 8-a.da arab xalifaligida paydo bölgan. K. islom diniy ta'limotini asoslaşga harakat qiladi. K. tarafdorlari muta-kallimlar deyiladi. K. ilohiyotçilari faylasuf bölmaganlar. K. umaviylar hukmronligi davrida rasmiy hokimiyat b-n xorijiylar, şialar, murji'iylar va b. diniy-siyosiy guruxlar orasida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy voqealar, bahslar jarayonida paydo böldi va taraqqiy qildi. Siyosiy kuraş diniy şiorlar ostida olib borilganligi sababli Alloh adolati (adl), mavjud voqelik Alloh tarafidan yaratilganmi va uni özgartiriş mumkinmi (qadar), kimni imonli yoki gunohkor deb hisoblab, jazolaş kerak (imon) va h.k. dolzarb masalalar edi. K.ga xos uslub va mavzular majmui birinçi bor al-Ja'd ibn Dirham (742 y. qatl etilgan) ijodida kuzatiladi. U uslubda doimo aql-idrokka tayaniş talabini ilgari surdi va faqat inson aqli ojizlik qilgan hollardagina Qur'on oyatlarini ramziy-majoziy ma'noda talqin qiliş (ta'vil) mumkin, deb hisobladi. Jahm ibn Safvon (745 y. qatl etilgan), Abul-Huzayl (841 yoki 849 y.v.e.) va Bişr ibn al-Mu'tamir (825 y. dan söng vafot etgan) uning ğoyalarini rivojlantirdilar. Jahmning qaraşlari mu'taziliylarga yaqin bölgani bois, odatda, bu ikki ta'limotni bir-biridan farklamaydilar. K. tarixida mu'taziliylar maktabi ta'limoti muhim örin egallaydi. Ularning ta'limoti al-Ma'mun (827—848) davrida «davlat ta'limoti» darajasiga kötarilgan bölsa, al-Mutavakkil (847—861) davrida ta'qibga uçradi. Ma'lum vaqtgaça sunniylikda mu'taziliylarning falsafiy dalillariga qarşi kuraşda ğoyaviy qurol rolini öynaşi mumkin bölgan aqrid tizimi mavjud emas edi va faqat Qur'on hamda xadislarga havola qiliş b-n çeklanilardi. Aynan mu'taziliylar özlarining mantiqiy-falsafiy isbotlaş uslublari b-n haqiqiy islom yöli şakllanişiga bevosita ta'sir körsatdi. Bunday tizim 10-a. ga kelib işlab çiqildi va uni K.ni aqidaparastlar b-n murosaga keltirişni öz oldiga maqsad qilib qöygan al-Aş'ariy (873— 935) va al-Moturidiy (870—944) amalga oşirdi. Natijada K.ning aş'ariya va moturidiylik maktabi vujudga keldi. Al-Boqiloniy (1013 y.v.e.), al-Juvayniy (1085 y.v.e.), aş-Şahristoniy (1153 y.v.e.) va ar-Roziy (1209 y.v.e.)lar aş'ariya maktabining yirik namoyandalaridir. Aş'ariylar zohiran özlarini mu'taziliylarga qarşi qöyib, hanbaliylar b-n murosa qilişga intilgan bölsalarda, dunyoqaraşi böyiça mu'taziliylarning akl-idrokka asoslangan yölini davom ettirdi. K.ning ikkinçi yirik maktabi — moturidiylik ham mustaqil tarzda taraqqiy etdi. Aş'ariya maktabi, asosan, şofi'iylar (q. Şofi'işşk) orasida tarqalgan bölsa, moturidiylik hanafiylik doiralarida köplab tarafdorlarga ega böldi va, xususan, Movarounnahr musulmonlarining asosiy aqidasiga aylandi. 13-a. dan K. Ibn Sino asos solgan şarq falsafasi b-n yaqinlaşa boşladi. Natijada, Ibn Xaldun ta'biri b-n aytganda, K. va falsafani bir biridan ajratiş muşkul bölib qoldi. Bu hol Baydoviy (1286 y.v.e.), Isfahoniy (1349 y.v.e.), Ijiy (1355 y.v.e.), Taftazoniy (1390 y.v.e.), Jurjoniy (1413 y.v.e.)lar ijodida öz ifodasini topdi. Yangi va eng yangi davrlarda Jamoliddin al-Afğoniy, Muhammad Abdu, Ahmad Amin, Hasan Hanafiy kabi musulmon islohotçilarining asarlarida K. va, ayniqsa, mu'taziliylar ğoyalari mafkuraviy asos vazifasini bajarib keldi. Ahadjon Hasanov.