Kalorimetriya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62–63-b. — ziyouz.com
Kalorimetriya (lot. calor — issiqlik va ... metriya) — turli fizik, kimyoviy va biologik jarayonlarda sodir böladigan issiklik effektlari (issiqlik miqdorlari)ni ölçaş usullari majmui. Xususan, K. usullari b-n jismlarning issiqlik siğimi, fazaviy ötişlar issiqligi (eriş, qaynaş va b.), kimyoviy reaksiyalarda ajraladigan issiqlik effektlari, radioaktiv yemirilişlar, tirik organizmlarda moddalar almaşinuvi va b. aniklanadi. Turli jarayonlarda jism sarflaydigan yoki yutadigan issiqlik miqdorini bevosita ölçaş uçun işlatiladigan asboblar kalorimetrlar deyiladi. 400 K va undan yuqori t-ralardagi issiklik ölçaşlarini öz içiga olgan K.ni yuqori temperaturalar K.si, suyuq azot, vodorod va geliy t-ralari sohasini (-77 K va undan pastda) past temperaturalar K.si deyiladi. K.ni ölçaş usullari issiqlik texnikasida, metallurgiyada, kimyo texnologiyasida keng işlatiladi. Turli texnologik jarayonlarda jismlarning qizişi, erişi yoki buğlanişi uçun sarflanadigan issiqlikni hisoblaşda; kimyoviy reaksiyalarning borişi çegarasini aniqlaşda va ularning sodir böliş şartlarini belgilaşda K.dan foydalaniladi. Maye, grafitdan sintetik olmos oliş mumkin bölgan bosim va t-ra sohasini şu moddalarning issiqlik siğimlarini va yoniş issiqliklarini kalorimetrik ölçaşlar orqali aniklangan. Biologiyada K. (biokalorimetriya) yordamida organizmda bölib turadigan kimyoviy va fizik jarayonlar [endotermiklik yutilişi) va ekzotermiklik çikariş)]dagi issiqlik effektlari aniklanadi. Maye, bir soatda içak tayoqçasi mikrobi ~10~9 kal, odam 5-104 kal issiqlik çiqarişini K. usuli b-n aniqlangan. Organizmdan ajralib çikadigan issiqlik mikdorini aniqlaş uçun, odatda, hayvon yoki odam kalorimetr (devorlari orasida suv oqib turadigan kamera)ga joylaştiriladi. Bunda organizmdan çiqayotgan issiqlikni suv yutadi. Suv massasi va uning t-ra özgarişidan qança issiklik ajralişi bilib olinadi. Agar bunday bevosita ölçaş mumkin bölmasa, u holda bilvosita usullardan foydalaniladi (mas, organizm vaqt birligida yutgan O2 va çiqargan CO2 nisbatidan oqsil, yoğ, uglerodlarning oksidlanişi uçun sarflagan O2 mikdori aniqlanadi. Ok-sidlaniş reaksiyalaridagi issiklik effektlariga qarab organizmda xreil böladigan issiqlik miqdorini hisoblab çiqsa böladi). K. fiziologik tadqiqotlar va diagnostikada katta ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛОРИМЕТРИЯ (лот. calor — иссиқлик ва ... метрия) — турли физик, кимёвий ва биологик жараёнларда содир бўладиган иссиклик эффектлари (иссиқлик миқдорлари)ни ўлчаш усуллари мажмуи. Хусусан, К. усуллари б-н жисмларнинг иссиқлик сиғими, фазавий ўтишлар иссиқлиги (эриш, қайнаш ва б.), кимёвий реакцияларда ажраладиган иссиқлик эффектлари, радиоактив емирилишлар, тирик организмларда моддалар алмашинуви ва б. аникланади. Турли жараёнларда жисм сарфлайдиган ёки ютадиган иссиқлик миқдорини бевосита ўлчаш учун ишлатиладиган асбоблар калориметрлар дейилади. 400 К ва ундан юқори т-ралардаги иссиклик ўлчашларини ўз ичига олган К.ни юқори температуралар К.си, суюқ азот, водород ва гелий т-ралари соҳасини (-77 К ва ундан пастда) паст температуралар К.си дейилади. К.ни ўлчаш усуллари иссиқлик техникасида, металлургияда, кимё технологиясида кенг ишлатилади. Турли технологик жараёнларда жисмларнинг қизиши, эриши ёки буғланиши учун сарфланадиган иссиқликни ҳисоблашда; кимёвий реакцияларнинг бориши чегарасини аниқлашда ва уларнинг содир бўлиш шартларини белгилашда К.дан фойдаланилади. Мае, графитдан синтетик олмос олиш мумкин бўлган босим ва т-ра соҳасини шу моддаларнинг иссиқлик сиғимларини ва ёниш иссиқликларини калориметрик ўлчашлар орқали аникланган. Биологияда К. (биокалориметрия) ёрдамида организмда бўлиб турадиган кимёвий ва физик жараёнлар [эндотермиклик ютилиши) ва экзотермиклик чикариш)]даги иссиқлик эффектлари аникланади. Мае, бир соатда ичак таёқчаси микроби ~10~9 кал, одам 5-104 кал иссиқлик чиқаришини К. усули б-н аниқланган. Организмдан ажралиб чикадиган иссиқлик микдорини аниқлаш учун, одатда, ҳайвон ёки одам калориметр (деворлари орасида сув оқиб турадиган камера)га жойлаштирилади. Бунда организмдан чиқаётган иссиқликни сув ютади. Сув массаси ва унинг т-ра ўзгаришидан қанча иссиклик ажралиши билиб олинади. Агар бундай бевосита ўлчаш мумкин бўлмаса, у ҳолда билвосита усуллардан фойдаланилади (мас, организм вақт бирлигида ютган О2 ва чиқарган СО2 нисбатидан оқсил, ёғ, углеродларнинг оксидланиши учун сарфлаган О2 микдори аниқланади. Ок-сидланиш реакцияларидаги иссиклик эффектларига қараб организмда хреил бўладиган иссиқлик миқдорини ҳисоблаб чиқса бўлади). К. физиологик тадқиқотлар ва диагностикада катта аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.