Kaloriya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63–64-b. — ziyouz.com
Kaloriya (lot. calor — issiqlik) — issiqlik mikdorining SI birliklar tizimiga kirmagan birligi. J yoki kal b-n belgilanadi. 1 g suvni G isitiş uçun zarur issiqlik mikdori 1 kal deb olingan. 1 kal=4,1868 J. Suvni isitişda sarflanadigan issiqlik mikdori t-ra intervaliga va şaroitga boğliq, şuning uçun 1 kg suvni 19,5° dan 20,5° gaça isitiş uçun zarur issiqlik mikdori 1 kkal (katta kaloriya) deb olingan. Amalda kilokaloriya (kkal) köproq işlatilgan: 1 kkal=1000 kal. Termokimyoda işlatiladigan K. 4,1840 J. ga teng. KALORIYALILIK - 1) oziq-ovqat mahsulotlarining kaloriyaliligi — oziq moddalar (oqsillar, yoğlar va uglevodlar)da töplangan energiya; oziq-ovqat mahsulotlarining energiyaviy qiymati (kal — kaloriya va kkal — kilokaloriyada ifodalanadi). Oziq-ovqat mahsulotlarini qiyosiy baholaşda; ovqatlanişni rejalaştirişda, parhez taomlarni tavsiya kiliş va b.da qöllanadi. K. mahsulotda oksidlanmagan uglerod va vodorod atomlari mavjudligi b-n aniqlanadi. Mas, yoğ molekulasida oksidlanmagan uglerod va vodorod atomlari uglerod va oqsillardagiga nisbatan köproq böladi; 1g yoğ 9,3 kkal (1 kkal=4,1868-103 J), 1 g uglevod 4,1 kkal, 1 g oqsil xam 4,1 kkal. Ba'zi mahsulotlarning (YUOg) K. i (kkal da) quyidagiça: sut (kefir, çuçuk qatiq) — 62; sariyoğ — 734; sifatli mol göşti — 154; sifatli qöy göşti — 206; tuxum — 150; kök piyoz — 21; tuzlanmagan bodring— 15; kartoşka — 89; karam — 27; sabzi— 36; olma — 48; qand — 320; buğdoy unidan yopilgan non — 230 va b. Turli kasb va yoşdagi, har xil jinsdagi kişilarning energiya sarfi b-n boğliq ravişda iste'mol qilinadigan taomlar mikdorini belgilaşda K.ni biliş juda asqotadi. Oziq-ovqat mahsulotlari içida kaloriyasi eng yuqori bölgan mahsulot ösimlik moyi (872 kkal), eng past bölgan mahsulot — oq karam (27 kkal). SI birligida K. birligi kJ/100 g hisobida ifodalanadi. Osonqiyinligi örtaça bölgan işda işlaydigan örta yoşli odam uçun bir keça-kunduzda 3 ming kkal zarur böladi. Çorvaçilikda — yem-xaşakning ozuqalik darajasini belgilaşda, q.h. hayvonlarini boqişda, yem beriş meyorini (ratsionini) aniqlaşda ham K. asosiy mezon böladi. 2005 kkal almaşinuvi energiya (ozuqa tarkibidagi moddalarning hayvon organizmida hazm bölib, qon va limfalarga singgan kismi energiyasi) 1 energetik ozuqa birligi (10,5 megajoul) sifatida kabul kilingan. 2) yoqilği (yoki yonilği) töliq yonganda ajralib çiqadigan issiqlik miqdori (J yoki kal da ifodalanadi).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛОРИЯ (лот. calor — иссиқлик) — иссиқлик микдорининг СИ бирликлар тизимига кирмаган бирлиги. Ж ёки кал б-н белгиланади. 1 г сувни Г иситиш учун зарур иссиқлик микдори 1 кал деб олинган. 1 кал=4,1868 Ж. Сувни иситишда сарфланадиган иссиқлик микдори т-ра интервалига ва шароитга боғлиқ, шунинг учун 1 кг сувни 19,5° дан 20,5° гача иситиш учун зарур иссиқлик микдори 1 ккал (катта калория) деб олинган. Амалда килокалория (ккал) кўпроқ ишлатилган: 1 ккал=1000 кал. Термокимёда ишлатиладиган К. 4,1840 Ж. га тенг. КАЛОРИЯЛИЛИК - 1) озиқ-овқат маҳсулотларининг калориялилиги — озиқ моддалар (оқсиллар, ёғлар ва углеводлар)да тўпланган энергия; озиқ-овқат маҳсулотларининг энергиявий қиймати (кал — калория ва ккал — килокалорияда ифодаланади). Озиқ-овқат маҳсулотларини қиёсий баҳолашда; овқатланишни режалаштиришда, парҳез таомларни тавсия килиш ва б.да қўлланади. К. маҳсулотда оксидланмаган углерод ва водород атомлари мавжудлиги б-н аниқланади. Мас, ёғ молекуласида оксидланмаган углерод ва водород атомлари углерод ва оқсиллардагига нисбатан кўпроқ бўлади; 1г ёғ 9,3 ккал (1 ккал=4,1868-103 Ж), 1 г углевод 4,1 ккал, 1 г оқсил хам 4,1 ккал. Баъзи маҳсулотларнинг (ЮОг) К. и (ккал да) қуйидагича: сут (кефир, чучук қатиқ) — 62; сариёғ — 734; сифатли мол гўшти — 154; сифатли қўй гўшти — 206; тухум — 150; кўк пиёз — 21; тузланмаган бодринг— 15; картошка — 89; карам — 27; сабзи— 36; олма — 48; қанд — 320; буғдой унидан ёпилган нон — 230 ва б. Турли касб ва ёшдаги, ҳар хил жинсдаги кишиларнинг энергия сарфи б-н боғлиқ равишда истеъмол қилинадиган таомлар микдорини белгилашда К.ни билиш жуда асқотади. Озиқ-овқат маҳсулотлари ичида калорияси энг юқори бўлган маҳсулот ўсимлик мойи (872 ккал), энг паст бўлган маҳсулот — оқ карам (27 ккал). СИ бирлигида К. бирлиги кЖ/100 г ҳисобида ифодаланади. Осонқийинлиги ўртача бўлган ишда ишлайдиган ўрта ёшли одам учун бир кеча-кундузда 3 минг ккал зарур бўлади. Чорвачиликда — ем-хашакнинг озуқалик даражасини белгилашда, қ.ҳ. ҳайвонларини боқишда, ем бериш меъёрини (рационини) аниқлашда ҳам К. асосий мезон бўлади. 2005 ккал алмашинуви энергия (озуқа таркибидаги моддаларнинг ҳайвон организмида ҳазм бўлиб, қон ва лимфаларга сингган кисми энергияси) 1 энергетик озуқа бирлиги (10,5 мегажоуль) сифатида кабул килинган. 2) ёқилғи (ёки ёнилғи) тўлиқ ёнганда ажралиб чиқадиган иссиқлик миқдори (Ж ёки кал да ифодаланади).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.