Kalsit
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 73-b. — ziyouz.com
Kalsit (lot. calx (calcis) — ohak), ohakli şpat — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi SaSO,. Trigonal singoniyali. Rombsimon, plastinkasimon, qisqa törtburçak, prizmatik, ustunsimon kristallar. Qattiqligi 3—3,5. Ziçligi 2,7 g/sm3. Rangsiz yoki oq, köpinça, qönğir, kulrang, sariq, puşti, qizil, qora. Rangining har xilligi tarkibidagi mineral qöşimçalariga boğliq. Şişadek yaltiroq. Qizdirilganda (825°) parçalana boşlaydi. Kislotalarda karbonat angidrid çiqarib eriydi. K.ni tola, tomir, unsimon, Islandiya şpati turlari ma'lum. Yer pöstida eng köp tarqalgan minerallardan. K. karbonatit, ohaktoş, bör, mergel, marmar kabilarning asosiy tarkibiy qismi. Oxaktoşli ğorlarda stalagmit va stalaktit şaklida köp uçraydi. U ohaktoşli termal suvlarda çökib va nuraş jarayonlaridan, ohaktoşlarning qayta kristallanişidan hosil böladi. Dunyoning deyarli hamma joylarida bor. Özbekistonda Zarafşon-Hisor, Piskom-Ugom, Nurota, Zirabuloq-Ziyovuddin, Qurama va b. toğlarda köp. K. ning şaffof xili — Islandiya şpati optik (mikroskop va b.) asboblarda işlatiladi. Şuningdek, K. portland sement i.ç.da, ohakli tuproqlar tayyorlaş uçun, rudalardan temir va b. metallarni eritib olişda flyus sifatida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛЬЦИТ (лот. calx (calcis) — оҳак), оҳакли шпат — карбонатлар синфига мансуб минерал. Кимёвий формуласи СаСО,. Тригонал сингонияли. Ромбсимон, пластинкасимон, қисқа тўртбурчак, призматик, устунсимон кристаллар. Қаттиқлиги 3—3,5. Зичлиги 2,7 г/см3. Рангсиз ёки оқ, кўпинча, қўнғир, кулранг, сариқ, пушти, қизил, қора. Рангининг ҳар хиллиги таркибидаги минерал қўшимчаларига боғлиқ. Шишадек ялтироқ. Қиздирилганда (825°) парчалана бошлайди. Кислоталарда карбонат ангидрид чиқариб эрийди. К.ни тола, томир, унсимон, Исландия шпати турлари маълум. Ер пўстида энг кўп тарқалган минераллардан. К. карбонатит, оҳактош, бўр, мергель, мармар кабиларнинг асосий таркибий қисми. Охактошли ғорларда сталагмит ва сталактит шаклида кўп учрайди. У оҳактошли термал сувларда чўкиб ва нураш жараёнларидан, оҳактошларнинг қайта кристалланишидан ҳосил бўлади. Дунёнинг деярли ҳамма жойларида бор. Ўзбекистонда Зарафшон-Ҳисор, Писком-Угом, Нурота, Зирабулоқ-Зиёвуддин, Қурама ва б. тоғларда кўп. К. нинг шаффоф хили — Исландия шпати оптик (микроскоп ва б.) асбобларда ишлатилади. Шунингдек, К. портланд цемент и.ч.да, оҳакли тупроқлар тайёрлаш учун, рудалардан темир ва б. металларни эритиб олишда флюс сифатида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.