Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kalsiy

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–72-b. — ziyouz.com

    Kalsiy (lot. Calx, Calcis — ohak sözidan olingan; Calcium), Ca — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element. Işqoriy-yer metallariga kiradi; tartib raqami 20, at m. 40,08. Tabiiy K. oltita barqaror izotopdan tuzilgan: 40Sa (96,94%), 44Sa (2,09%), 42Sa(0,67%), 48Sa (0,187%), 43Sa (0,135%) va 46Sa (0,003%). Oksidlaniş darajasi +2, goho + 1; ionizatsiya energiyasi Sa°—> Sa+—» Sa2+, tegişliça 6,11308 va 11,8714 eV ga teng; Poling böyiça elektromanfiyligi 1,0; atom, radiusi 0,197 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiyasi son keltirilgan) Sa2+ 0,114 nm (6), 0,126 nm ( , 0,137 nm (10), 0,148 nm (12). Yer pöstida tarqalganligi jihatidan beşinçi örinda (O, Si, Al, Fe dan keyin) turadi, massasi jihatidan 3,38%ni taşkil qiladi. Tabiatda faqat minerallar (400 ga yaqin) holida uçraydi. K.ning turli silikat va alyumosilikatlari, mas, anortit Ca[Al2Si208], diopsid CaMg[Si2O6], vollastonit Ca3[Si309] keng tarqalgan. Bulardan taşqari, kalsiy SaSO, (tabiiy şakllari — ohaktoş, bör, marmar), dolomit CaMg(CO3)2, fosforit Sa5(PO4)3 (OH2CO3),apatitlar Sa5(PO4)3(Ğ, C1), gips CaSO4-2H2O, flyuorit SaĞ2 va b. sanoat ahamiyatiga ega. K. birikmalari tabiatdagi toğ jinslari, suvlar va tuprok, tarkibida ham bor. K. biogen elementyaardan biri bölib, ösimlik, odam va xayvonlar suyagining asosini taşkil etadi. SaSO3 — mollyuskalar, şilliqqurtlar va tuxum pöstloği tarkibida köp miqdorda böladi. Katta yoşdagi odamlar vaznining 1,4— 2%i K.dan iborat. 12 yoşgaça bölgan bolalar organizmining K.ga kundalik ehtiyoji 0,5—0,6 g, 12—18 yoşdagilarda 0,7—0,8 g, katta yoşdagilarda 0,5 g va homilador ayollarda 1 g. K. kumuş kabi oq metall. Suyuqlaniş t-rasi 842°, qaynaş t-rasi 1495°; ziçligi 1,54 g/sm3. Plastik, yumşoq, oson bolğalanadi, piçoq b-n kesiş mumkin. Juda faol metall bölganligi sababli odatdagi t-radayoq havo kislorodi b-n reaksiyaga kirişib, oksid parda b-n qoplanadi. Şuning uçun u moyda yoki jips yopiluvçi idişda saqlanadi. Suv va kislotalar b-n reaksiyaga kirişib vodorod ajratib çiqaradi. Havoda qizdirilganda SaO (söndirilmagan ohak), suv ta'sirida Sa(ON)2 (söndirilgan ohak) hosil böladi. Vodorod b-n bevosita birikib, K. gidrid SaN2, azot b-n K. nitrid (Ca3N2), uglerod b-n K. karbid SaS2hosil qiladi, galogenlar b-n şiddatli reaksiyaga kirişadi. Birikmalarda 2 valentli. Kuçli qaytaruvçi, metallarning oksidlari, sulfidlari va galogenidlaridan tegişli metallarni siqib çiqaradi. K, Al, Ag, Cu, Li, Mg, Pb, Sn va b. metallar b-n intermetall birikmalar hosil qiladi. Sanoatda K. SaS12 (75-85%) + KC1 (15-25%) aralaşmasini elektroliz qilib, şuningdek, kalsiy oksidi (SaO)ni alyuminiy kukuni iştirokida termik qaytariş usuli b-n olinadi: bSaO + 2A1 -> ZSaO • A12O3 + ZSa K. metallurgiyada U, Th, Ti, Zr, Cs, Rb va ba'zi lantanoidlarni ularning birikmalaridan ajratib olişda, pölat, bronza va b. qotişmalarni tarkibidagi kislorod, azot, oltingugurt, fosfor kabi qöşimçalardan tozalaşda, organik suyukliklarni suvsizlantirişda, vakuum qurilmalarida getter sifatida, alyuminiy va magniyning qotişmalariga qöşimça sifatida qöllaniladi. Kalsiy birikmalari. Kalsiy gidroksid, söndirilgan ohak, Sa(ON)2 — kuçli asos. Rangsiz kristall modda. Ziçligi 2,34 g/sm3. Tabiatda portlantid minerali holida uçraydi. 1 va 0,5 molekula suvli kristallogidratlari ma'lum. Qizdirilganda suvini yöqotib, kalsiy oksid (SaO) ga aylanadi. Nam havoda karbonat angidrid b-n birikib kalsiy karbonat hosil qiladi. Qurilişda, kimyo sanoatida (xlorli ohak, soda olişda), metallurgiyada, qand va teri (kön) i.ç.da, q.x.da suvni tozalaşda va b.da işlatiladi. Kalsiy karbid, SaS2 — kalsiyning uglerod b-n hosil qilgan birikmasi. Kimyoviy sof holdagi K.k. — rangsiz kristall modda, texnikada qöllaniladigani kulrang yoki qora rangli. Suyukdaniş t-rasi 2160°, qaynaş t-rasi 2300°; ziçligi 2,22 g/sm3. Suv b-n şiddatli reaksiyaga kirişib atsetilen hosil qiladi. K.k. — kuçli qaytaruvçi; deyarli barça metall oksidlarini karbidlar yoki erkin metallargaça qaytaradi. Söndirilmagan ohakni elektr peçlarida uglerod b-n qaytarib olinadi. Sanoatda kalsiy sianamid va atsetilen olişda işlatiladi. Kalsiy oksid, SaO — söndirilmagan ohak, SaO — kalsiyning kislorodli birikmasi. Rangsiz kristall modda. Suyuqlaniş t-rasi 2627°, qaynaş t-rasi 2850°; ziçligi 3,37 g/sm3. Suv b-n nixryatda şiddatli reaksiyaga kirişib, söndirilgan ohak Sa(ON)2 hosil qiladi. Reaksiya natijasida köp miqdorda issiqlik ajralib çiqadi. Kalsiy karbonatni 900—1000° t-rada kuydirib, öta sof holdagi K.o. esa yuqori t-ralarda Ca(NO3)2 ni parçalaş yöli b-n olinadi. Boglovçi materiallar (sement, gips, alebastr), xlorli oxak, soda, Sa(ON)2, SaS2 va kalsiyning b. birikmalarini olişda, metallurgiyada flyus, organik sintezda katalizator sifatida qöllaniladi. Kalsiy sulfat, CaSO4 — sulfat kislotaning kalsiyli tuzi. Rangsiz kristall modda. Tabiatda digidrat CaSO42 H2O (gips, alebastr) va angidrit CaSO4 holida uçraydi. Suyuqlaniş t-rasi 1460°; ziçligi 2,98 g/sm3. Ikkita bekaror geksagonal panjarali modifikatsiyasi ma'lum (a-va r-CaSO4 a — CaSO4 ning ziçligi 2,587 g/sm3. (3-CaSO4 niki 2,484 g/sm3. Ikkala modifikatsiya ham suvda eriydi, gigroskopik, 0,5 va 2 molekula suvli kristallogidratlar hosil qiladi. Tabiiy suvlar tarkibida K. s. miqdori ortişi b-n ularning qattiqligi ham ortib boradi. Kömir b-n birga qizdirilganda CaS gaça qaytariladi. K. s. kalsiy xloridga kaliy sulfat ta'sir ettiriş yöli b-n olinadi. Tabiiy K. s. boglovçi materiallar, sun'iy usulda olingan K. s. esa termolyuminissent materiallar olişda qöllaniladi. Kalsiy xlorid, SaS12 — xlorid kislotaning kalsiyli tuzi. Rangsiz kristall modda. Suyuqlaniş t-rasi 775°, qaynaş t-rasi 1957°; ziçligi 2,512 g/sm3. Suvda yaxşi eriydi. Soda va bertolle tuzi oliş jarayonida köp mikdorda hosil böladi. Yoğoç va matolarga K. x. eritmasi şimdirilsa, ötga çidamliligi ortadi. K. x. kalsiy metali va uning tuzlarini olişda, gaz va suyuqliklarni quritişda, betonning qotiş jarayonini tezlaştirişda, tibbiyotda asabni tinçlantiruvçi, qon töxtatuvçi dori sifatida, allergik kasalliklarni davolaşda qöllaniladi. Kalsiy fosfatlari —rangsiz kristallar. Ortofosfat Sa(PO4)2 — a (suyuqlaniş t-rasi 1200°; ziçligi 2,81 g/sm3) va R (suyuqlaniş t-rasi 1670°; ziçligi 3,07 g/sm3) modifikatsiyalarda mavjud. Suvda juda oz eriydi; kislotalar b-n oson reaksiyaga kirişib, gidrofosfatlar hosil qiladi. Fosforit, apatit, gidroksilapatit minerallari tarkibiga kiradi. Suyaklar tarkibida ham bor. Tabiiy hamda sintez yöli b-n olingan ortofosfat mol va quşlarning ozuqalariga qöşib beriladi. Kukun holidagi Sa3(PO4)2 — fosforit uni öğit sifatida, şakar qiyomini tozalaşda, keramika va şişa, tiş pastalari, yuviş vositalari va abraziv materiallar i.ç.da, fosfor va fosfat kislota olişda qöllaniladi. Gidroortofosfat SaNRO4 va digidrat SaNRO4-2H2O qoramolga qöşimça ozuqa hamda fosforli öğit sifatida işlatiladi. SaNRO- 42H2O ni 900° da kuydirib, tiş poroşoklarini tayyorlaşda yumşoq abraziv sifatida qöllaniladigan, yuvuvçi vositalar, tiş sementlarining komponenti bölgan pirofosfat Sa2R2O7 olinadi. Digidroortofosfat Sa(N,PO4)2 — gigroskopik modda. Uning monogidrati Sa(H2PO4)2-H2O suvda oz (30° da 100 g da 1,8 g) eriydi. K.f. ohakka fosfat kislota ta'sir ettirib, Sa(H2PO4)2H2O esa apatit yoki fosforitga fosfat yoki sulfat kislota ta'sir ettirib olinadi. Birinçi usulda qöş superfosfat, ikkinçisida oddiy superfosfat, Sa(N,PO4)2ni kuydirilsa, optik şişa i.ç.da qöllaniladigan polifosfat Sa(PO3)2 hosil böladi. Rustam Marupov

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КАЛЬЦИЙ (лот. Calx, Calcis — оҳак сўзидан олинган; Calcium), Ca — Менделеев даврий системасининг II гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Ишқорий-ер металларига киради; тартиб рақами 20, ат м. 40,08. Табиий К. олтита барқарор изотопдан тузилган: 40Са (96,94%), 44Са (2,09%), 42Са(0,67%), 48Са (0,187%), 43Са (0,135%) ва 46Са (0,003%). Оксидланиш даражаси +2, гоҳо + 1; ионизация энергияси Са°—> Са+—» Са2+, тегишлича 6,11308 ва 11,8714 эВ га тенг; Полинг бўйича электроманфийлиги 1,0; атом, радиуси 0,197 нм, ион радиуси (қавсларда координацияси сон келтирилган) Са2+ 0,114 нм (6), 0,126 нм ( , 0,137 нм (10), 0,148 нм (12). Ер пўстида тарқалганлиги жиҳатидан бешинчи ўринда (О, Si, Al, Fe дан кейин) туради, массаси жиҳатидан 3,38%ни ташкил қилади. Табиатда фақат минераллар (400 га яқин) ҳолида учрайди. К.нинг турли силикат ва алюмосиликатлари, мас, анортит Ca[Al2Si208], диопсид CaMg[Si2O6], волластонит Ca3[Si309] кенг тарқалган. Булардан ташқари, кальций СаСО, (табиий шакллари — оҳактош, бўр, мармар), доломит CaMg(CO3)2, фосфорит Са5(РО4)3 (ОН2СО3),апатитлар Са5(РО4)3(Ғ, С1), гипс CaSO4-2H2O, флюорит СаҒ2 ва б. саноат аҳамиятига эга. К. бирикмалари табиатдаги тоғ жинслари, сувлар ва тупрок, таркибида ҳам бор. К. биоген элементяардан бири бўлиб, ўсимлик, одам ва хайвонлар суягининг асосини ташкил этади. СаСО3 — моллюскалар, шиллиққуртлар ва тухум пўстлоғи таркибида кўп миқдорда бўлади. Катта ёшдаги одамлар вазнининг 1,4— 2%и К.дан иборат. 12 ёшгача бўлган болалар организмининг К.га кундалик эҳтиёжи 0,5—0,6 г, 12—18 ёшдагиларда 0,7—0,8 г, катта ёшдагиларда 0,5 г ва ҳомиладор аёлларда 1 г. К. кумуш каби оқ металл. Суюқланиш т-раси 842°, қайнаш т-раси 1495°; зичлиги 1,54 г/см3. Пластик, юмшоқ, осон болғаланади, пичоқ б-н кесиш мумкин. Жуда фаол металл бўлганлиги сабабли одатдаги т-радаёқ ҳаво кислороди б-н реакцияга киришиб, оксид парда б-н қопланади. Шунинг учун у мойда ёки жипс ёпилувчи идишда сақланади. Сув ва кислоталар б-н реакцияга киришиб водород ажратиб чиқаради. Ҳавода қиздирилганда СаО (сўндирилмаган оҳак), сув таъсирида Са(ОН)2 (сўндирилган оҳак) ҳосил бўлади. Водород б-н бевосита бирикиб, К. гидрид СаН2, азот б-н К. нитрид (Ca3N2), углерод б-н К. карбид СаС2ҳосил қилади, галогенлар б-н шиддатли реакцияга киришади. Бирикмаларда 2 валентли. Кучли қайтарувчи, металларнинг оксидлари, сульфидлари ва галогенидларидан тегишли металларни сиқиб чиқаради. К, Al, Ag, Cu, Li, Mg, Pb, Sn ва б. металлар б-н интерметалл бирикмалар ҳосил қилади. Саноатда К. СаС12 (75-85%) + КС1 (15-25%) аралашмасини электролиз қилиб, шунингдек, кальций оксиди (СаО)ни алюминий кукуни иштирокида термик қайтариш усули б-н олинади: бСаО + 2А1 -> ЗСаО • А12О3 + ЗСа К. металлургияда U, Th, Ti, Zr, Cs, Rb ва баъзи лантаноидларни уларнинг бирикмаларидан ажратиб олишда, пўлат, бронза ва б. қотишмаларни таркибидаги кислород, азот, олтингугурт, фосфор каби қўшимчалардан тозалашда, органик суюкликларни сувсизлантиришда, вакуум қурилмаларида геттер сифатида, алюминий ва магнийнинг қотишмаларига қўшимча сифатида қўлланилади. Кальций бирикмалари. Кальций гидроксид, сўндирилган оҳак, Са(ОН)2 — кучли асос. Рангсиз кристалл модда. Зичлиги 2,34 г/см3. Табиатда портлантид минерали ҳолида учрайди. 1 ва 0,5 молекула сувли кристаллогидратлари маълум. Қиздирилганда сувини йўқотиб, кальций оксид (СаО) га айланади. Нам ҳавода карбонат ангидрид б-н бирикиб кальций карбонат ҳосил қилади. Қурилишда, кимё саноатида (хлорли оҳак, сода олишда), металлургияда, қанд ва тери (кўн) и.ч.да, қ.х.да сувни тозалашда ва б.да ишлатилади. Кальций карбид, СаС2 — кальцийнинг углерод б-н ҳосил қилган бирикмаси. Кимёвий соф ҳолдаги К.к. — рангсиз кристалл модда, техникада қўлланиладигани кулранг ёки қора рангли. Суюкданиш т-раси 2160°, қайнаш т-раси 2300°; зичлиги 2,22 г/см3. Сув б-н шиддатли реакцияга киришиб ацетилен ҳосил қилади. К.к. — кучли қайтарувчи; деярли барча металл оксидларини карбидлар ёки эркин металларгача қайтаради. Сўндирилмаган оҳакни электр печларида углерод б-н қайтариб олинади. Саноатда кальций цианамид ва ацетилен олишда ишлатилади. Кальций оксид, СаО — сўндирилмаган оҳак, СаО — кальцийнинг кислородли бирикмаси. Рангсиз кристалл модда. Суюқланиш т-раси 2627°, қайнаш т-раси 2850°; зичлиги 3,37 г/см3. Сув б-н нихрятда шиддатли реакцияга киришиб, сўндирилган оҳак Са(ОН)2 ҳосил қилади. Реакция натижасида кўп миқдорда иссиқлик ажралиб чиқади. Кальций карбонатни 900—1000° т-рада куйдириб, ўта соф ҳолдаги К.о. эса юқори т-раларда Ca(NO3)2 ни парчалаш йўли б-н олинади. Богловчи материаллар (цемент, гипс, алебастр), хлорли охак, сода, Са(ОН)2, СаС2 ва кальцийнинг б. бирикмаларини олишда, металлургияда флюс, органик синтезда катализатор сифатида қўлланилади. Кальций сульфат, CaSO4 — сульфат кислотанинг кальцийли тузи. Рангсиз кристалл модда. Табиатда дигидрат CaSO42 H2O (гипс, алебастр) ва ангидрит CaSO4 ҳолида учрайди. Суюқланиш т-раси 1460°; зичлиги 2,98 г/см3. Иккита бекарор гексагонал панжарали модификацияси маълум (а-ва р-CaSO4 a — CaSO4 нинг зичлиги 2,587 г/см3. (3-CaSO4 ники 2,484 г/см3. Иккала модификация ҳам сувда эрийди, гигроскопик, 0,5 ва 2 молекула сувли кристаллогидратлар ҳосил қилади. Табиий сувлар таркибида К. с. миқдори ортиши б-н уларнинг қаттиқлиги ҳам ортиб боради. Кўмир б-н бирга қиздирилганда CaS гача қайтарилади. К. с. кальций хлоридга калий сульфат таъсир эттириш йўли б-н олинади. Табиий К. с. богловчи материаллар, сунъий усулда олинган К. с. эса термолюминисцент материаллар олишда қўлланилади. Кальций хлорид, СаС12 — хлорид кислотанинг кальцийли тузи. Рангсиз кристалл модда. Суюқланиш т-раси 775°, қайнаш т-раси 1957°; зичлиги 2,512 г/см3. Сувда яхши эрийди. Сода ва бертолле тузи олиш жараёнида кўп микдорда ҳосил бўлади. Ёғоч ва матоларга К. х. эритмаси шимдирилса, ўтга чидамлилиги ортади. К. х. кальций метали ва унинг тузларини олишда, газ ва суюқликларни қуритишда, бетоннинг қотиш жараёнини тезлаштиришда, тиббиётда асабни тинчлантирувчи, қон тўхтатувчи дори сифатида, аллергик касалликларни даволашда қўлланилади. Кальций фосфатлари —рангсиз кристаллар. Ортофосфат Са(РО4)2 — а (суюқланиш т-раси 1200°; зичлиги 2,81 г/см3) ва Р (суюқланиш т-раси 1670°; зичлиги 3,07 г/см3) модификацияларда мавжуд. Сувда жуда оз эрийди; кислоталар б-н осон реакцияга киришиб, гидрофосфатлар ҳосил қилади. Фосфорит, апатит, гидроксилапатит минераллари таркибига киради. Суяклар таркибида ҳам бор. Табиий ҳамда синтез йўли б-н олинган ортофосфат мол ва қушларнинг озуқаларига қўшиб берилади. Кукун ҳолидаги Са3(РО4)2 — фосфорит уни ўғит сифатида, шакар қиёмини тозалашда, керамика ва шиша, тиш пасталари, ювиш воситалари ва абразив материаллар и.ч.да, фосфор ва фосфат кислота олишда қўлланилади. Гидроортофосфат СаНРО4 ва дигидрат СаНРО4-2Н2О қорамолга қўшимча озуқа ҳамда фосфорли ўғит сифатида ишлатилади. СаНРО- 42Н2О ни 900° да куйдириб, тиш порошокларини тайёрлашда юмшоқ абразив сифатида қўлланиладиган, ювувчи воситалар, тиш цементларининг компоненти бўлган пирофосфат Са2Р2О7 олинади. Дигидроортофосфат Са(Н,РО4)2 — гигроскопик модда. Унинг моногидрати Са(Н2РО4)2-Н2О сувда оз (30° да 100 г да 1,8 г) эрийди. К.ф. оҳакка фосфат кислота таъсир эттириб, Са(Н2РО4)2Н2О эса апатит ёки фосфоритга фосфат ёки сульфат кислота таъсир эттириб олинади. Биринчи усулда қўш суперфосфат, иккинчисида оддий суперфосфат, Са(Н,РО4)2ни куйдирилса, оптик шиша и.ч.да қўлланиладиган полифосфат Са(РО3)2 ҳосил бўлади. Рустам Маьрупов

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.