Kaltakesaklar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64-b. — ziyouz.com
Kaltakesaklar (Sauria) - sudralib yuruvçilar sinfining kenja turkumi. 2000 taça turi bor. Gekkonsimonlar, tangaça oyoqlilar, agamalar, iguanalar, urçuqsimonlar, zahartişlilar, eçkemarsimonlar, amfisbenalar, asl kaltakesaklar, ssinksimonlar kabi oilalarga bölinadi. K.ning tana şakli turli-tuman. Beş barmoqli oyoqlilari ham, oyoqsizlari ham uçraydi. Oyoqsiz K.da töş suyagi va oyok kamari saqlangan. K. keng tarqalgan. Özbekistonda ularning 38 turi, mas, fotmançiq, eçkemar, toşkaltakesak, kunkarğar, sariq ilon, bot-bot, qizilquloq va h.k. bor. Asl kaltakesaklar oilasi mazkur turkum uçun tipik vakildir. Bu oilaning 156 taça turi bor. Ular 21 ta uruqqa kiradi. Gavdasi silindr şaklida; böyni yaqqol ajralib turadi; dumi uzun va uziluvçi; oyoklari yaxşi rivojlangan; boşi va qorni qalqonlar, gavdasi tangaçalar b-n qoplangan. Dumidagi tangaçalar halqa şaklida. Quloq teşigi bor. Afrika, Osiyo va Yevropaning serquyoş, issiq mintaqalarida yaşaydi. Özbekistonda yozda kun qiziganda uyalariga (salqin joylarda) kirib oladi. Qişda (noyab. dan martgaça) karaxt böladi. Tuxum qöyadi; tuxumdan tirik tuğuvçi turlari ham bor. Haşarot va b. jonivorlar b-n oziqlanib, köp foyda yetkazadi. Yugurdak kaltakesak, tirik tuğar kaltakesak, Özbekistonda keng tarqalgan ildam kaltakesakça va h.k. şu oilaga kiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛТАКЕСАКЛАР (Sauria) - судралиб юрувчилар синфининг кенжа туркуми. 2000 тача тури бор. Гекконсимонлар, тангача оёқлилар, агамалар, игуаналар, урчуқсимонлар, заҳартишлилар, эчкемарсимонлар, амфисбеналар, асл калтакесаклар, сцинксимонлар каби оилаларга бўлинади. К.нинг тана шакли турли-туман. Беш бармоқли оёқлилари ҳам, оёқсизлари ҳам учрайди. Оёқсиз К.да тўш суяги ва оёк камари сақланган. К. кенг тарқалган. Ўзбекистонда уларнинг 38 тури, мас, фотманчиқ, эчкемар, тошкалтакесак, кункарғар, сариқ илон, бот-бот, қизилқулоқ ва ҳ.к. бор. Асл калтакесаклар оиласи мазкур туркум учун типик вакилдир. Бу оиланинг 156 тача тури бор. Улар 21 та уруққа киради. Гавдаси цилиндр шаклида; бўйни яққол ажралиб туради; думи узун ва узилувчи; оёклари яхши ривожланган; боши ва қорни қалқонлар, гавдаси тангачалар б-н қопланган. Думидаги тангачалар ҳалқа шаклида. Қулоқ тешиги бор. Африка, Осиё ва Европанинг серқуёш, иссиқ минтақаларида яшайди. Ўзбекистонда ёзда кун қизиганда уяларига (салқин жойларда) кириб олади. Қишда (нояб. дан мартгача) карахт бўлади. Тухум қўяди; тухумдан тирик туғувчи турлари ҳам бор. Ҳашарот ва б. жониворлар б-н озиқланиб, кўп фойда етказади. Югурдак калтакесак, тирик туғар калтакесак, Ўзбекистонда кенг тарқалган илдам калтакесакча ва ҳ.к. шу оилага киради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.