Kaltaminor madaniyati

Kaltaminor madaniyati -Özbekistonda neolit davriga oid birinçi topilgan arxeologik madaniyat (mil. av. 7—3-ming yillik). Kaltaminor köli yonidan topilgan. 1939—40 va 1945 y.lar Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tekşirgan. K.m. Amudaryoning qad. Oqçadaryo deltasi, Qizilqum, Yuqori Özboy, Mohondaryo, Orolning şim.-şarqiy böylarida, Qozoğiston va şarqiy Kaspiy, ya'ni Balxan va Manqişloq hududlarigaça tarqalgan. Albatta, bu juda katta hududda yagona bir oilaga oid odamlar yaşagan emas, bu yerlarda bir-biriga yaqin bölgan qabilalar yaşagan deyiş töğri böladi. Yaqinlik, asosan, toş qurollarda yaxşi körinadi. Toş qurollarni, yasaş texnikasi va uning tiplarida öxşaşlik farqlar esa sopol idişlarda, ya'ni uning bezaklarida — bezak buyumlarda, taqinçoqlarda körinadi. Asosiy qurollarining öxşaşligi va farqlarini saqlab qolgan qurollar — şu vohalarda bir-biriga öxşaş, bir xil turmuş tarziga ega bölgan uruğlar bölganligini körsatadi. Bular Oqçadaryo, quyi Zarafşon, Lavlakon, yuqori Özboy, Ustyurt guruhlaridan iborat. Şu hududlarda yaşagan neolit odamlari 7—3-ming yillikda yaşab ovçilik, temirçilik va baliqçilik b-n tirikçilik ötkazişgan. Ovçilik, terimçilik va baliqçilik b-n boğliq qurollarni işlaş texnikasi neolit davrida eng çöqqiga çiqqan davr hisoblanadi. Qirğiçlar, kesuvçi, teşuvçi qurollar, öq-yoylar, kamon öqlari va şunga öxşaş qurollarni yasaş eng takomillaşgan davr hisoblanadi. Mikrolit qurollarining paydo bölişi, suyakdan va yoğoçdan yana ham takomillaşgan qurollar yasaş imkoniyatini bergan. Arxeologlar, asosan, şu mikrolitlar va öqyoyni yasalişiga asoslanib neolit davrini davrlarga ajratganlar. K.m.ni ham 3 davrga bölib örganilgan. K.m.ning ilk davri 7—5 ming yillikka töğri keladi. Bu davrga xos yodgorliklar Zarafşonning quyi oqimida, Qizilqumning Lavlakon va Karakata, jan.-şarqiy Ustyurtda topilgan va örganilgan. K.m.ning örta davri 6—5-ming yillikka töğri keladi. Bu davrga oid manzilgohlar butun Qizilqum va unga yaqin bölgan hududlardan topilgan. K.m.ning oxirgi davri 4—3 ming yillikka töğri keladi. Bu davrga oid yodgorliklarga Qozoğiston hududlaridagi manzilgoxlar kiradi. K.m. ni tavsiflab beriş, uni davrlarga ajratiş ham, asosan, sopol idişlarni işlaş texnikasi, unga bezak berişga asoslangan. Butun K. m.ga oid sopol idişlar qölda işlangan bölib, bezaklar, sopol idişlar hali loyligida yoğoç b-n çizib, daryo va dengiz tölqiniga, arça ignalariga öxşaş bezak berilgan, keyin olovda pişirilgan. Idişlarning şakli kosasimon yoki qozonsimon bölib, ilk davriga oid idişlar tagi yassi bölmasdan, qumga botirib qöyişga möljallangan konus şaklida bölgan. Sopol idişni ixtiro qilinişi K.m.ga mansub aholining ovqat pişirişini osonlaştirdi. Endi qozonning tagiga olov yoqib pişiriş imkoniyati tuğildi. Odamlar çaylalarda yaşab, öçoqlar qurib öçoqlarda, sopol qozonlarda ovqat pişirib, idişlarga quyib ovqatlanadigan bölişdi. Bu juda katta ixtiro bölib, kişilik tarixida faqat neolit davridan boşlab şunday yaşaş imkoniyatiga ega böldilar. Neolit davrida bulardan taşqari tikuvçilik, kemasozlik ham yuksaldi. K.m.ga mansub axrli tabiat yaratgan narsani şundayligiça qabul qilganlar. I.ç. iqtisodiyotiga öta olmaganlar, ya'ni çorvaçilik yoki dehqonçilik b-n şuğullana olmaganlar. Ad.: Gulyamov Ya. G., Islamov U., Askarov A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye oroşayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafşana, T., 1966; Vinogradov A. V., Drevniye oxotniki i ribolovi Sredneaziatskogo mejdureçya, M., 1981; Tolstov S. P., Drevniy Xorezm, M., 1948. Ötkir Islomov.