Kanakunjut
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 105–106-b. — ziyouz.com
Kanakunjut (Ricinus) - sutlamadoşlar oilasiga mansub köp yillik ösimlik, asosan, moy oliş uçun ekiladigan ekin. K.ning 3 turi uçraydi: mayda uruğli K. — Ricinus microcarpus G. Pop.; yirik uruğli K. — Ricinus macrocarpus G. Pop.; Zanzibar kanakunjuti [Ricinus zanzibarinus G. Pop (R. communis)]. Misrda mil. av. 2-ming yillikdan boşlab ekilgan. Vatani — Şim.-Şarqiy Afrika. Jahondagi köpgina mamlakatlar dehqonçiligida ikki, uç yillik yoki bir yillik ekin tarzida östiriladi. Özbekistonning suğoriladigan mintaqalarida bir yillik ekin. K. ekilgan maydonlar jahon böyiça 1280 ming ga, örtaça hosildorlik 10,49 s/ga ni taşkil qiladi (1999). Özbekistonning suğoriladigan yerlarida hosildorligi 20—25 s/ga. K.ning öq ildizi tuproqqa 2—4 m gaça kirib boradi. Poyasi ötsimon, içi kovak, tik ösadi. Balandligi öz vatanida (tropik mintaqalarda) 6—10 m gaça, Özbekistonda 2—3 m. Poyasi şoxlanadi. Rangli barglari yirik, qalqonsimon, uzun bandli (25—60 sm), bölaklarga bölingan. Guli mayda, yaşil, gultöplami şingil, şakli ponasimon, 5 ta gultojibargdan iborat. Gul töplami uçki qismida urğoçi gullari, pastki qismida erkak gullari joylaşadi. Töpguli uz. 10—30 sm, ba'zan 70 sm ga boradi. Mevasi — uç uyali kösakça. Ayrim poyalarda kösakçalar yetilganda çatnaydi. Uruği — tuxumsimon, yirik, 1000 ta uruği vazni 150— 500 g, tarkibida 40—57% moy mavjud. K. issiqsevar, yoruğsevar, namsevar ösimlik, unumdor yerlarda yaxşi ösadi. Ösiş davri 120—150 kun. Moyi qurimaydigan (yod soni 82—86) guruhiga kiradi. (—10° dan —18° da qotadi), tabobatda (K. moyi-kastorka), parfyumeriyada, lok-böyoq sanoatida, sovun tayyorlaşda,teri va töqimaçilik sanoatlarida işlatiladi. Kunjarasi zaharli (ritsinin alkaloidi bor), öğit hamda yelim i.ç.da işlatiladi. K. kuzgi don, dukkakli don, makkajöxori ekinlaridan böşagan yerlarga ekiladi. Ad.: Otaboyeva H. N. va b., Ösimlikşunoslik, T., 2000. Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАНАКУНЖУТ (Ricinus) - сутламадошлар оиласига мансуб кўп йиллик ўсимлик, асосан, мой олиш учун экиладиган экин. К.нинг 3 тури учрайди: майда уруғли К. — Ricinus microcarpus G. Pop.; йирик уруғли К. — Ricinus macrocarpus G. Pop.; Занзибар канакунжути [Ricinus zanzibarinus G. Pop (R. communis)]. Мисрда мил. ав. 2-минг йилликдан бошлаб экилган. Ватани — Шим.-Шарқий Африка. Жаҳондаги кўпгина мамлакатлар деҳқончилигида икки, уч йиллик ёки бир йиллик экин тарзида ўстирилади. Ўзбекистоннинг суғориладиган минтақаларида бир йиллик экин. К. экилган майдонлар жаҳон бўйича 1280 минг га, ўртача ҳосилдорлик 10,49 ц/га ни ташкил қилади (1999). Ўзбекистоннинг суғориладиган ерларида ҳосилдорлиги 20—25 ц/га. К.нинг ўқ илдизи тупроққа 2—4 м гача кириб боради. Пояси ўтсимон, ичи ковак, тик ўсади. Баландлиги ўз ватанида (тропик минтақаларда) 6—10 м гача, Ўзбекистонда 2—3 м. Пояси шохланади. Рангли барглари йирик, қалқонсимон, узун бандли (25—60 см), бўлакларга бўлинган. Гули майда, яшил, гултўплами шингил, шакли понасимон, 5 та гултожибаргдан иборат. Гул тўплами учки қисмида урғочи гуллари, пастки қисмида эркак гуллари жойлашади. Тўпгули уз. 10—30 см, баъзан 70 см га боради. Меваси — уч уяли кўсакча. Айрим пояларда кўсакчалар етилганда чатнайди. Уруғи — тухумсимон, йирик, 1000 та уруғи вазни 150— 500 г, таркибида 40—57% мой мавжуд. К. иссиқсевар, ёруғсевар, намсевар ўсимлик, унумдор ерларда яхши ўсади. Ўсиш даври 120—150 кун. Мойи қуримайдиган (йод сони 82—86) гуруҳига киради. (—10° дан —18° да қотади), табобатда (К. мойи-касторка), парфюмерияда, лок-бўёқ саноатида, совун тайёрлашда,тери ва тўқимачилик саноатларида ишлатилади. Кунжараси заҳарли (рицинин алкалоиди бор), ўғит ҳамда елим и.ч.да ишлатилади. К. кузги дон, дуккакли дон, маккажўхори экинларидан бўшаган ерларга экилади. Ад.: Отабоева Ҳ. Н. ва б., Ўсимликшунослик, Т., 2000. Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.