Kanal
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 106–107-b. — ziyouz.com
Kanal KANAL, su ğoriş kanal i — maxsus qazilgan suv yöli, suğoriş sistemasining asosiy qismi. K., ötaydigan vazifasiga qarab, magistral (dare, suv ombori va ş.k. suv manbalaridan suğoriladigan yerlarga suv oqib keladigan); taqsimlaydigan (magistral kanallardagi suvni tuman yoki xöjaliklarga tarqatadigan); xöjalik (suvni tumanlararo yoki xöjaliklararo K.dan olib, xöjalikning suğoriladigan yerlariga oqizadigan), suvni egatlarga taqsimlaş uçun xizmat qiladigan muvaqqat (ariq) turlarga bölinadi. K. suv oliş inşootlaridan boşlanadi. Suv oliş inşootlari orqali suv K.ga özi oqib ötadi (özioqar kanallar) yoki nasos st-yasi (maşina kanallari) orqali kötarib beriladi. K. qazilma, kötarma, yarim qazilma-yarim kötarma tarzda qurilişi mumkin. Odatda, uning köndalang kesimi trapetsiya şaklida böladi. Ayrim hollarda, K. özani beton yoki temir beton b-n krplanadi, hoz. davrda yiğma temir-beton konstruksiyalaridan keng foydalanilmoqda. Magistral, tumanlararo vaxöjaliklararo K.lar böylab uni işlatiş b-n boğliq bölgan yöl va aloqa liniyasi ötkaziş uçun yer-qirğoq polosasi ajratiladi. Bir K.dan ikkinçisiga suv taqsimlanadigan joylarda rostlagiç zulfinlari va suv ölçagiç moslamalar b-n ta'minlanadigan suv taqsimlagiç inşootlar quriladi,; K.ning daryo, yöl, jar va ş.k. tösiqlar b-n kesişgan joyida akveduk, dyuker va b. gidrotexnika inşootlari kuriladi. K. trassasi, uning ölçamlari va quriladigan inşoot tiplari maxsus texnik-iqtisodiy va gidravlik hisoblar asosida tanlanadi. Yirik suğoriş sistemalarida magistral K.lar uzunligi bir neça yuz km ga yetadi. K.ning asosiy ekspluatatsiya körsatkiçlari: suv ötkaziş imkoniyati (maksimal suv sarfi kanalning köndalang kesimi böylab vaqt birligida ötadigan suv hajmi, m3/s); kanalning foydali iş koeffitsiyenti (kanal oxiridagi suv sarfining uning boş qismidagi suv sarfiga nisbati, hisoblanayotgan uçastkada mayda kanallarga berilgan suv sarfi çegirib taşlanadi. K. tubiga şimiladigan suvni kamaytiriş va kanalning foydali iş koeffitsiyentini oşiriş maqsadida K. özani polietilen plyonka va b. sun'iy materiallar b-n qoplanadi). Qişloq xöjaligi, asosan, suğorma dehqonçilikka asoslangan Örta Osiyoda juda yirik K.lar, jumladan, Turkmanistonda Krrakum kanali, Tojikistonda Katta Hisor kanali, Özbekistonda Amu-Buxoro maşina kanali, Karşi magistral kanali, Katta Farğona kanali, Janubiy Mirzaçöl kanali, Döstlik kanali va b. qurilgan (jadvalga q.). Özbekistonda umumiy suv sarfi sekundiga 2500 m3 dan ortiq 74 kanal bor. Xöjaliklararo kanallarning umumiy uz. 32,4 ming km dan ortiq (2000). Örta Osiyodagi yangi özlaştirilayotgan yerlarda xöjalik K.lari qurişda temir-betondan yasalgan novlar (lotoklar) keng qöllanilmoqda. Qadimdan suğorib kelinayotgan maydonlardagi suğoriş tarmoqlari qayta qurilmoqda — oçiq xöjalik K.lari suv ötkazgiç quvurlar b-n almaştirilmoqda. K.lar avtomatik boşqariş sistemasi tarkibiga olinmoqda, bu esa suvni behuda sarflaş va b. ekspluatatsisi nobudgarçilikka barham beradi, uni iste'molçilarga optimal taqsimlaşni ta'minlaydi (Örta Osiyoda birinçi suv xöjaligini avtomatik boşqariş sistemasi Zarafşon daryosi havzasida 1978 y.da taşkil etilgan). K.lardan foydalanişni suğoriş tarmoği boşqarmalari va maxsus boşqarmalar amalga oşiradi. Boşqarmalarning asosiy vazifalari: suvdan foydalaniş rejalariga muvofiq suvni yetkazib beriş, hisobga oliş va taqsimlaş; K.ni, inşoot va aloqa tarmoqlarini yaxşi holatda saqlaş, joriy va avariya ta'mirini ötkazişdan iborat. Yillik joriy işlarga (K.ni loyqa va oqiziq çökmalaridan tozalaş, qisman buzilgan joylarni tuzatiş işlari va ş.k.) suv iste'molçi xöjaliklar jalb qilinadi. Bunday hollarda suğoriş boşqarmalari texnika nazoratini amalga oşiradi. Ad.: Ahmedov X. A., Suğoriş melioratsiyasi, T., 1977; Natal çuk M. F. i dr., Ekspluatatsiya orositelnix sistemi, M., 1983. Şarif Hamdamov, Ziyomiddin Artukmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАНАЛ, су ғориш канал и — махсус қазилган сув йўли, суғориш системасининг асосий қисми. К., ўтайдиган вазифасига қараб, магистрал (даре, сув омбори ва ш.к. сув манбаларидан суғориладиган ерларга сув оқиб келадиган); тақсимлайдиган (магистрал каналлардаги сувни туман ёки хўжаликларга тарқатадиган); хўжалик (сувни туманлараро ёки хўжаликлараро К.дан олиб, хўжаликнинг суғориладиган ерларига оқизадиган), сувни эгатларга тақсимлаш учун хизмат қиладиган муваққат (ариқ) турларга бўлинади. К. сув олиш иншоотларидан бошланади. Сув олиш иншоотлари орқали сув К.га ўзи оқиб ўтади (ўзиоқар каналлар) ёки насос ст-яси (машина каналлари) орқали кўтариб берилади. К. қазилма, кўтарма, ярим қазилма-ярим кўтарма тарзда қурилиши мумкин. Одатда, унинг кўндаланг кесими трапеция шаклида бўлади. Айрим ҳолларда, К. ўзани бетон ёки темир бетон б-н крпланади, ҳоз. даврда йиғма темир-бетон конструкцияларидан кенг фойдаланилмоқда. Магистрал, туманлараро вахўжаликлараро К.лар бўйлаб уни ишлатиш б-н боғлиқ бўлган йўл ва алоқа линияси ўтказиш учун ер-қирғоқ полосаси ажратилади. Бир К.дан иккинчисига сув тақсимланадиган жойларда ростлагич зулфинлари ва сув ўлчагич мосламалар б-н таъминланадиган сув тақсимлагич иншоотлар қурилади,; К.нинг дарё, йўл, жар ва ш.к. тўсиқлар б-н кесишган жойида акведук, дюкер ва б. гидротехника иншоотлари курилади. К. трассаси, унинг ўлчамлари ва қуриладиган иншоот типлари махсус техник-иқтисодий ва гидравлик ҳисоблар асосида танланади. Йирик суғориш системаларида магистрал К.лар узунлиги бир неча юз км га етади. К.нинг асосий эксплуатация кўрсаткичлари: сув ўтказиш имконияти (максимал сув сарфи каналнинг кўндаланг кесими бўйлаб вақт бирлигида ўтадиган сув ҳажми, м3/с); каналнинг фойдали иш коэффициенти (канал охиридаги сув сарфининг унинг бош қисмидаги сув сарфига нисбати, ҳисобланаётган участкада майда каналларга берилган сув сарфи чегириб ташланади. К. тубига шимиладиган сувни камайтириш ва каналнинг фойдали иш коэффициентини ошириш мақсадида К. ўзани полиэтилен плёнка ва б. сунъий материаллар б-н қопланади). Қишлоқ хўжалиги, асосан, суғорма деҳқончиликка асосланган Ўрта Осиёда жуда йирик К.лар, жумладан, Туркманистонда Крракум канали, Тожикистонда Катта Ҳисор канали, Ўзбекистонда Аму-Бухоро машина канали, Карши магистрал канали, Катта Фарғона канали, Жанубий Мирзачўл канали, Дўстлик канали ва б. қурилган (жадвалга қ.). Ўзбекистонда умумий сув сарфи секундига 2500 м3 дан ортиқ 74 канал бор. Хўжаликлараро каналларнинг умумий уз. 32,4 минг км дан ортиқ (2000). Ўрта Осиёдаги янги ўзлаштирилаётган ерларда хўжалик К.лари қуришда темир-бетондан ясалган новлар (лотоклар) кенг қўлланилмоқда. Қадимдан суғориб келинаётган майдонлардаги суғориш тармоқлари қайта қурилмоқда — очиқ хўжалик К.лари сув ўтказгич қувурлар б-н алмаштирилмоқда. К.лар автоматик бошқариш системаси таркибига олинмоқда, бу эса сувни беҳуда сарфлаш ва б. эксплуатациси нобудгарчиликка барҳам беради, уни истеъмолчиларга оптимал тақсимлашни таъминлайди (Ўрта Осиёда биринчи сув хўжалигини автоматик бошқариш системаси Зарафшон дарёси ҳавзасида 1978 й.да ташкил этилган). К.лардан фойдаланишни суғориш тармоғи бошқармалари ва махсус бошқармалар амалга оширади. Бошқармаларнинг асосий вазифалари: сувдан фойдаланиш режаларига мувофиқ сувни етказиб бериш, ҳисобга олиш ва тақсимлаш; К.ни, иншоот ва алоқа тармоқларини яхши ҳолатда сақлаш, жорий ва авария таъмирини ўтказишдан иборат. Йиллик жорий ишларга (К.ни лойқа ва оқизиқ чўкмаларидан тозалаш, қисман бузилган жойларни тузатиш ишлари ва ш.к.) сув истеъмолчи хўжаликлар жалб қилинади. Бундай ҳолларда суғориш бошқармалари техника назоратини амалга оширади. Ад.: Аҳмедов X. А., Суғориш мелиорацияси, Т., 1977; Натал ьчук М. Ф. и др., Эксплуатация оросительных системы, М., 1983. Шариф Ҳамдамов, Зиёмиддин Артукметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.