Kandakorlik
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 112–113-b. — ziyouz.com
Kandakorlik — amaliy san'at turi; öymakorlikning metall buyumlarni öyib, çizib naqş, tasvir işlaş sohasi. Buyumlarni bezaşda kandakori (öyib, kesib), qolipaki (qolip yordamida), simkori (simdan foydalanib), şuningdek, buyumlarning qismlari (qopqoq, dasta va b.) va ikki qavatli buyumlarni bezaşda şabaka (panjarali qilib işlaş) usullari qöllaniladi, an'anaviy usimliksimon (islimiy) va handasiy (girih) naqşlardan mujassamotlar yaratiladi. Naqş yoki tasvir zamini pölat qalam (asbob)lar yordamida çuqur yoki sayoz öyiladi, zamin sayoz öyilganda rangli loklar b-n böyaladi, pardozlanadi, çekma, uyma, katak, parallel kesma çiziqlar b-n jilo beriladi. 1930 y. lardan metall sirtiga kimyoviy moddalar ta'sir ettirib naqş, tasvir yaratiş usuli ham (ilk bor Toşkent badiiy öquv i.ç. k-tida) qöllaniladi. Arxeologik topilmalar (bronza qozon, mil. av. 6—5-a.lar, Farğona vodiysi, Özbekiston xalqlari tarixi muzeyida; Amudaryo xazinasi tarkibiga kirgan metall buyumlar, mil. av. 4— 2-a.lar, Britaniya muzeyida; Samarqand Registonidan topilgan metall buyumlarning yirik xazinasi va b.) K. badiiy hunarmandlik turi sifatida Örta Osiyo (jumladan, Özbekiston hududi)da juda qadimdan mavjudligini körsatadi. Dastlab buyumlarga afsonalardagi qahramonlar tasviri işlangan, arablar istilosidan keyin tasvirlar örnini handasiy naqşlar, bezak darajasiga yetkazib işlangan arab yozuv (bayt)lari egallagan. Temuriylar davrida yangi usullarning yuzaga kelişi oqibatida K. san'ati yanada rivojlandi, bezak turlari köpaydi. 18— 19-a. larda Buxoro, Samarqand, Xiva, Qöqon, Qarşi, Şahrisabz, Toşkent kabi şaharlarda K. markazlari bölgan. 19-a. ning sönggi çoragida K. maqsulotlariga bölgan talabning ortişi ularni sanoatda qolip yordamida kup nusxada i.ç.ta olib keldi. Bu, öz navbatida, K.ning ma'lum darajada susayişiga sabab böldi. Özbekistonda 19-a. oxiriga kelib usulining öziga xosligi, zarbning çuqur yoki sayozligi, naqşlar yuzasi va zaminini bezaşda qöllanadigan usullariga köra, bir-biridan farqlanadigan K.ning bir neça (Farğona, Toşkent, Buxoro, Qarşi-Şahrisabz, Samarqand, Xorazm) maktablari şakllandi. Farğona K. maktabi ustalari (Abdufozil Otaullayev, Mulla Siddiq Otaullayev va b.) buyumlarni bezaşda körkam boğlar, çamanzorlarni eslatuvçi nafis naqşlarni sayoz, tor zaminli qilib işlaganlar, öziga xos tarzda pardozlaganlar, ba'zan mujassamotga me'moriy tasvirlar ham kiritilgan. Toşkent K. maktabi vakillari yirik buyumlarga an'anaviy naqşlarni yirikroq qilib işlaganlar, bezakda sodda naqşlar (mehrob, zanjira, zuluk, olmagul va b.)ni qöllaganlar. Buxoro K. maktabi vakillari (Hakim Buxoriy, Döstmuhammad Rizo va b.) buyumlarni örtaça hajmda nafis, baytlarni kup qöllagan holda bezaganlar. Qarşi — Şahrisabz K. maktabiga Buxoro K. maktabining ta'siri kuçli bölgan, ustalar buyumlarni, şuningdek, şişa, feruza közlar qadab bezaganlar, naqş zamini rangli loklar b-n böyalgan, ba'zan buyum sirti qolipaki usulida işlangan bezaklar b-n qoplangan. Samarqand K. maktabi vakillari buyumlarni şabaka usulida (panjarasimon) bezaganlar, naqşda şobarg keng qöllanilgan, naqş zamini çekma gullar b-n pardozlangan. Xorazm K. maktabi ustalari (Xöjaniyoz Sayitniyozov, Matyoqub Jonibekov, B. Yoqubov va b.) naqqoşlar tayyorlagan axtalar yordamida murakkab buyumlarni handasiy va islimiy naqşlar b-n töldirib bezaganlar. Bu maktablar özaro aloqada bölgan, ayrim usta kandakorlar öz ijodlarida turli maktab usullarini qöllagan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida yasalgan K. buyumlari şakli xilma-xil (çoydiş, mis köza, kosa, lagan, la'li, kaşkul, oftoba, qumğon va b.) tayyorlangan hamda nihoyatda nozik va bejirim naqşlangan. 20-a. 20-y.laridan ustalar artellarga uyuştirildi. K. sexlarida ijod qila boşlagan ustalar turli maktablarning an'analari, usullaridan foydalanib badiiy buyumlar (çoydiş, mis kuza, mis lagan, satil, oftoba, dastşöy, qumğon va b.) tayyorladi. 60-y.lar boşlarida artellar tugatilib mahalliy sanoat korxonalari, mahalliy xizmat k-tlarida (Qöqonda L. Fozilov, Buxoroda S. Hamidov, M. Mukarramov, A. Hamidov, Xivada Yo. Bekjonov boşçiligida) K. buyumlari işlab çiqarildi. Toşkent, Buxoro, Qöqon, Xiva kabi şaharlarda Özbekiston BA K. ustaxonalarida keksa kandakorlar yoşlarga (ustoz-şogird usulida) öz qunarlarini örgatmoqda. Buxoroda K. maktabi işlab turibdi (yana q. Buxoro kandakorlik maktabi).
Q.: Buxoro kandakorlik maktabi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАНДАКОРЛИК — амалий санъат тури; ўймакорликнинг металл буюмларни ўйиб, чизиб нақш, тасвир ишлаш соҳаси. Буюмларни безашда кандакори (ўйиб, кесиб), қолипаки (қолип ёрдамида), симкори (симдан фойдаланиб), шунингдек, буюмларнинг қисмлари (қопқоқ, даста ва б.) ва икки қаватли буюмларни безашда шабака (панжарали қилиб ишлаш) усуллари қўлланилади, анъанавий усимликсимон (ислимий) ва ҳандасий (гириҳ) нақшлардан мужассамотлар яратилади. Нақш ёки тасвир замини пўлат қалам (асбоб)лар ёрдамида чуқур ёки саёз ўйилади, замин саёз ўйилганда рангли локлар б-н бўялади, пардозланади, чекма, уйма, катак, параллел кесма чизиқлар б-н жило берилади. 1930 й. лардан металл сиртига кимёвий моддалар таъсир эттириб нақш, тасвир яратиш усули ҳам (илк бор Тошкент бадиий ўқув и.ч. к-тида) қўлланилади. Археологик топилмалар (бронза қозон, мил. ав. 6—5-а.лар, Фарғона водийси, Ўзбекистон халқлари тарихи музейида; Амударё хазинаси таркибига кирган металл буюмлар, мил. ав. 4— 2-а.лар, Британия музейида; Самарқанд Регистонидан топилган металл буюмларнинг йирик хазинаси ва б.) К. бадиий ҳунармандлик тури сифатида Ўрта Осиё (жумладан, Ўзбекистон ҳудуди)да жуда қадимдан мавжудлигини кўрсатади. Дастлаб буюмларга афсоналардаги қаҳрамонлар тасвири ишланган, араблар истилосидан кейин тасвирлар ўрнини ҳандасий нақшлар, безак даражасига етказиб ишланган араб ёзув (байт)лари эгаллаган. Темурийлар даврида янги усулларнинг юзага келиши оқибатида К. санъати янада ривожланди, безак турлари кўпайди. 18— 19-а. ларда Бухоро, Самарқанд, Хива, Қўқон, Қарши, Шаҳрисабз, Тошкент каби шаҳарларда К. марказлари бўлган. 19-а. нинг сўнгги чорагида К. мақсулотларига бўлган талабнинг ортиши уларни саноатда қолип ёрдамида куп нусхада и.ч.та олиб келди. Бу, ўз навбатида, К.нинг маълум даражада сусайишига сабаб бўлди. Ўзбекистонда 19-а. охирига келиб усулининг ўзига хослиги, зарбнинг чуқур ёки саёзлиги, нақшлар юзаси ва заминини безашда қўлланадиган усулларига кўра, бир-биридан фарқланадиган К.нинг бир неча (Фарғона, Тошкент, Бухоро, Қарши-Шаҳрисабз, Самарқанд, Хоразм) мактаблари шаклланди. Фарғона К. мактаби усталари (Абдуфозил Отауллаев, Мулла Сиддиқ Отауллаев ва б.) буюмларни безашда кўркам боғлар, чаманзорларни эслатувчи нафис нақшларни саёз, тор заминли қилиб ишлаганлар, ўзига хос тарзда пардозлаганлар, баъзан мужассамотга меъморий тасвирлар ҳам киритилган. Тошкент К. мактаби вакиллари йирик буюмларга анъанавий нақшларни йирикроқ қилиб ишлаганлар, безакда содда нақшлар (меҳроб, занжира, зулук, олмагул ва б.)ни қўллаганлар. Бухоро К. мактаби вакиллари (Ҳаким Бухорий, Дўстмуҳаммад Ризо ва б.) буюмларни ўртача ҳажмда нафис, байтларни куп қўллаган ҳолда безаганлар. Қарши — Шаҳрисабз К. мактабига Бухоро К. мактабининг таъсири кучли бўлган, усталар буюмларни, шунингдек, шиша, феруза кўзлар қадаб безаганлар, нақш замини рангли локлар б-н бўялган, баъзан буюм сирти қолипаки усулида ишланган безаклар б-н қопланган. Самарқанд К. мактаби вакиллари буюмларни шабака усулида (панжарасимон) безаганлар, нақшда шобарг кенг қўлланилган, нақш замини чекма гуллар б-н пардозланган. Хоразм К. мактаби усталари (Хўжаниёз Сайитниёзов, Матёқуб Жонибеков, Б. Ёқубов ва б.) наққошлар тайёрлаган ахталар ёрдамида мураккаб буюмларни ҳандасий ва ислимий нақшлар б-н тўлдириб безаганлар. Бу мактаблар ўзаро алоқада бўлган, айрим уста кандакорлар ўз ижодларида турли мактаб усулларини қўллаган. 19-а. охири — 20-а. бошларида ясалган К. буюмлари шакли хилма-хил (чойдиш, мис кўза, коса, лаган, лаъли, кашкул, офтоба, қумғон ва б.) тайёрланган ҳамда ниҳоятда нозик ва бежирим нақшланган. 20-а. 20-й.ларидан усталар артелларга уюштирилди. К. цехларида ижод қила бошлаган усталар турли мактабларнинг анъаналари, усулларидан фойдаланиб бадиий буюмлар (чойдиш, мис куза, мис лаган, сатил, офтоба, дастшўй, қумғон ва б.) тайёрлади. 60-й.лар бошларида артеллар тугатилиб маҳаллий саноат корхоналари, маҳаллий хизмат к-тларида (Қўқонда Л. Фозилов, Бухорода С. Ҳамидов, М. Мукаррамов, А. Ҳамидов, Хивада Ё. Бекжонов бошчилигида) К. буюмлари ишлаб чиқарилди. Тошкент, Бухоро, Қўқон, Хива каби шаҳарларда Ўзбекистон БА К. устахоналарида кекса кандакорлар ёшларга (устоз-шогирд усулида) ўз қунарларини ўргатмоқда. Бухорода К. мактаби ишлаб турибди (яна қ. Бухоро кандакорлик мактаби).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.