Kandidamikoz
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 114–115-b. — ziyouz.com
Kandidamikoz KANDIDAMIKOZ, kandidoz (Candida — açitqisimon zamburuğ turkumining lot. nomi va yun. mycos — zamburuğ), oğiz oqarişi, yelikiş — odam va hayvonlarda uçraydigan mikoz kasalligi; asosan açitqisimon (Candida) zamburuğlar qözğatadi. Bunda teri, şilliq qavat, ba'zan içki a'zolar zararlanadi. Köproq bolalar va keksalarda kuzatiladi. Juda qadim zamonlardayoq yoş bolalar, xususan, çaqaloqlar hamda majolsiz bemorlarda kuzatiladigan moğor deb nomlangan til oqarişi ma'lum bölgan. Kandida zamburuğlari tabiatda keng tarqalgan; xususan, ösimliklar, meva va sabzavotlarda, şuningdek, qandli mevalarda yaşaydi; ular odam va hayvonlarning terisi hamda oğiz böşliğida, içak, nafas va tuğruq yöllarining şilliq qavatlarida har doim böladi. Kandida zamburuği yangi tuğilgan bolaning terisi va şilliq qavatiga tuğruq yöllaridayoq tuşadi va bir umr u b-n birga yaşaydi. Ba'zi hollarda organizmning himoya kuçlarini pasaytiruvçi oğir kasalliklar (sil, qon kasalligi, dizenteriya, terlama va b.) oqibatida, şuningdek, kişi antibiotiklar bilan tartibsiz davolanganda organizmdagi mikroorganizmlarning biologik muvozanati buzilib, kasallik paydo qiladi. Bunday hollarda hamda uzoq betob yotgan kişilarda oğiz böşliği şilliq qavatida oqariş vujudga keladi, til, tanglay va milkda oson köçadigan oq karaşlar paydo bölib, ular ovqat yeganda oğriydi. Olib qöyiladigan tiş protezi taqadigan keksalarda (köpinça ayollarda) ba'zan oğiz burçaklari terisi şilinib yoriladi; bunda Kandida zamburuğining köpayişi uçun qulay şaroit tuğiladi, aksari lab biçiladi (q. Labbiçilişi). Köpinça tirnoq bolişlari va milk kasallanadi; tirnoq ğadir-budur, xira, mört bölib qoladi, çetlari qayrilib, örnidan köçadi; tirnoq b-n et orasiga yiring yiğiladi, milki yalliğlanadi, şişib, qalin tortadi. K. köpinça qinda paydo böladi. Bunda şilliq qavat oq karaş b-n qoplanadi, suzmasimon çiqindi ajraladi, aksari qiçişadi (q. Vaginit). Bolalar va semiz kişilarning teri burmalari (barmoklar orasi, çov burmalari, ayollarda sut bezlari osti, orqa çiqaruv teşigi atrofi va b.)da ham K. kuzatiladi (teri K.i). Şilliq qavat va teri K. i öz vaqtida davolanmasa, kasallik avj olib, içki a'zolarga ham ötib ketişi mumkin. Içki a'zolar K.ida öpka, me'da-içak yöli, siydik-tanosil, yurak-tomir sistemasi va b. a'zolar zararlanişi mumkin. Bemor qança barvaqt vraçga murojaat qilib, tegişli davo olsa, şunça tez tuzalib ketadi. Kasallikning oldini olişda gigiyena qoidalariga rioya qiliş va faqat vraç buyurgan dorilarni içiş muhim ahamiyatga ega. Hayvonlarda oğiz böşliği, tomoq, oşqozon-içak sistemasi şilliq pardalari, siydik yöllarining zararlanişi, ustki qismining oq qatlam qoplaşi b-n keçadi. Zamburuğlar oğiz va nafas yöllari şilliq pardasini, parda ostini zararlab, nekroz hosil qiladi. Zamburuğ qon va limfa orqali butun organizmga tarqaladi va içki organlarni zararlaydi. Kasallik 6 oygaça bölgan buzoq, qözi, çuçqa bolalari, köproq 3 oygaça bölgan jöjalarda uçraydi. Şuningdek, moddalar almaşinuvining buzilişi va avitaminoz natijasida kuçsizlangan katta yoşdagi hayvonlar ham kasallanadi. K. köp hollarda disbakterioz va ayrim yuqumli kasalliklar (sil)ni oğirlaştiradi. Kasallik manbai — kasal hayvon. K. paydo bölişiga hayvonlarni sifatsiz oziqlantiriş, organizmning umumiy zaiflaşuvi, uzoq muddat antibiotiklar b-n davolaş sabab böladi. K.ning yaşirin davri 3—15 kun. Kasallangan jöjalarda iştaha yöqoladi, holsizlanadi, patlari töziydi, içi ketadi, bir joyga töplanib turadi. Ularning jiğildoni uşlab körilganda qattiqlaşgan va oğriqli böladi, ozuqani yutişi qiyinlaşadi. Kasallangan jöjalar 100% gaça nobud böladi. Qözi, uloq, buzoq va çöçqa bolalarida közidan yoş oqadi, til, tanglay, tomoq va burun şilliq qavatida oqiş-kulrang parda paydo böladi, uning tuşib ketişi bilan örnida yara hosil böladi. D a v o l a ş : ozuqaga yoki qatiqqa nistatin sulfanilamid preparati (bir kg vaznga 10—100 mg miqdorida) qöşib beriladi. Oldini o l iş : hayvonlarni zoogigiyena talablariga qat'iy rioya etgan holda vitaminlarga boy ozuqalar b-n boqiş. Kasallik aniklangandan söng kasal hayvonlar ajratiladi, molxonalar va jihozlar 1 %li kaustik soda yoki 2%li formalin eritmasi b-n dezinfeksiya qilinadi. Saidqosim Arifov, Abdulla Kuranboyev.
Q.: Vaginit
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАНДИДАМИКОЗ, кандидоз (Candida — ачитқисимон замбуруғ туркумининг лот. номи ва юн. mycos — замбуруғ), оғиз оқариши, еликиш — одам ва ҳайвонларда учрайдиган микоз касаллиги; асосан ачитқисимон (Candida) замбуруғлар қўзғатади. Бунда тери, шиллиқ қават, баъзан ички аъзолар зарарланади. Кўпроқ болалар ва кексаларда кузатилади. Жуда қадим замонлардаёқ ёш болалар, хусусан, чақалоқлар ҳамда мажолсиз беморларда кузатиладиган моғор деб номланган тил оқариши маълум бўлган. Кандида замбуруғлари табиатда кенг тарқалган; хусусан, ўсимликлар, мева ва сабзавотларда, шунингдек, қандли меваларда яшайди; улар одам ва ҳайвонларнинг териси ҳамда оғиз бўшлиғида, ичак, нафас ва туғруқ йўлларининг шиллиқ қаватларида ҳар доим бўлади. Кандида замбуруғи янги туғилган боланинг териси ва шиллиқ қаватига туғруқ йўлларидаёқ тушади ва бир умр у б-н бирга яшайди. Баъзи ҳолларда организмнинг ҳимоя кучларини пасайтирувчи оғир касалликлар (сил, қон касаллиги, дизентерия, терлама ва б.) оқибатида, шунингдек, киши антибиотиклар билан тартибсиз даволанганда организмдаги микроорганизмларнинг биологик мувозанати бузилиб, касаллик пайдо қилади. Бундай ҳолларда ҳамда узоқ бетоб ётган кишиларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қаватида оқариш вужудга келади, тил, танглай ва милкда осон кўчадиган оқ карашлар пайдо бўлиб, улар овқат еганда оғрийди. Олиб қўйиладиган тиш протези тақадиган кексаларда (кўпинча аёлларда) баъзан оғиз бурчаклари териси шилиниб ёрилади; бунда Кандида замбуруғининг кўпайиши учун қулай шароит туғилади, аксари лаб бичилади (қ. Лаббичилиши). Кўпинча тирноқ болишлари ва милк касалланади; тирноқ ғадир-будур, хира, мўрт бўлиб қолади, четлари қайрилиб, ўрнидан кўчади; тирноқ б-н эт орасига йиринг йиғилади, милки яллиғланади, шишиб, қалин тортади. К. кўпинча қинда пайдо бўлади. Бунда шиллиқ қават оқ караш б-н қопланади, сузмасимон чиқинди ажралади, аксари қичишади (қ. Вагинит). Болалар ва семиз кишиларнинг тери бурмалари (бармоклар ораси, чов бурмалари, аёлларда сут безлари ости, орқа чиқарув тешиги атрофи ва б.)да ҳам К. кузатилади (тери К.и). Шиллиқ қават ва тери К. и ўз вақтида даволанмаса, касаллик авж олиб, ички аъзоларга ҳам ўтиб кетиши мумкин. Ички аъзолар К.ида ўпка, меъда-ичак йўли, сийдик-таносил, юрак-томир системаси ва б. аъзолар зарарланиши мумкин. Бемор қанча барвақт врачга мурожаат қилиб, тегишли даво олса, шунча тез тузалиб кетади. Касалликнинг олдини олишда гигиена қоидаларига риоя қилиш ва фақат врач буюрган дориларни ичиш муҳим аҳамиятга эга. Ҳайвонларда оғиз бўшлиғи, томоқ, ошқозон-ичак системаси шиллиқ пардалари, сийдик йўлларининг зарарланиши, устки қисмининг оқ қатлам қоплаши б-н кечади. Замбуруғлар оғиз ва нафас йўллари шиллиқ пардасини, парда остини зарарлаб, некроз ҳосил қилади. Замбуруғ қон ва лимфа орқали бутун организмга тарқалади ва ички органларни зарарлайди. Касаллик 6 ойгача бўлган бузоқ, қўзи, чучқа болалари, кўпроқ 3 ойгача бўлган жўжаларда учрайди. Шунингдек, моддалар алмашинувининг бузилиши ва авитаминоз натижасида кучсизланган катта ёшдаги ҳайвонлар ҳам касалланади. К. кўп ҳолларда дисбактериоз ва айрим юқумли касалликлар (сил)ни оғирлаштиради. Касаллик манбаи — касал ҳайвон. К. пайдо бўлишига ҳайвонларни сифатсиз озиқлантириш, организмнинг умумий заифлашуви, узоқ муддат антибиотиклар б-н даволаш сабаб бўлади. К.нинг яширин даври 3—15 кун. Касалланган жўжаларда иштаҳа йўқолади, ҳолсизланади, патлари тўзийди, ичи кетади, бир жойга тўпланиб туради. Уларнинг жиғилдони ушлаб кўрилганда қаттиқлашган ва оғриқли бўлади, озуқани ютиши қийинлашади. Касалланган жўжалар 100% гача нобуд бўлади. Қўзи, улоқ, бузоқ ва чўчқа болаларида кўзидан ёш оқади, тил, танглай, томоқ ва бурун шиллиқ қаватида оқиш-кулранг парда пайдо бўлади, унинг тушиб кетиши билан ўрнида яра ҳосил бўлади. Д а в о л а ш : озуқага ёки қатиққа нистатин сульфаниламид препарати (бир кг вазнга 10—100 мг миқдорида) қўшиб берилади. Олдини о л иш : ҳайвонларни зоогигиена талабларига қатъий риоя этган ҳолда витаминларга бой озуқалар б-н боқиш. Касаллик аниклангандан сўнг касал ҳайвонлар ажратилади, молхоналар ва жиҳозлар 1 %ли каустик сода ёки 2%ли формалин эритмаси б-н дезинфекция қилинади. Саидқосим Арифов, Абдулла Куранбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.