Kapalaklar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 128–129-b. — ziyouz.com
Kapalaklar KAPALAKLAR, tangaçaqanotlilar (Lepidoptera) — töliq metamorfoz b-n rivojlanadigan haşarotlar turkumi. Mezozoyning boşlarida kelib çiqqan; asosiy oilalari paleogenning boşlarida şakllangan. Qazilma qoldiqlari, asosan, bör davridan ma'lum. Köpçilik K.ning oğiz organlari yuksak ixtisoslaşgan söruvçi xartumdan iborat bölib, boşining ostki tomonida spiral şaklda öralib turadi. Pardasimon qanotlari rangli tangaçalar b-n qoplangan. Qanotlarining rangi, ayniqsa, ularning turli rangda tovlanişi rangsiz tangaçalarning yoruğlik nurini har xil burçak ostida singdirişi b-n, qora, sariq va b. rangli doğlar esa pigment b-n boğliq. Möylovlarining şakli va uzunligi har xil. Yozilgan qanotlari 3,2 mm dan (mitti kuyaçalar) 300 mm gaça (tunlamlar). Tuxumlarining şakli xar xil bölib, sistematik ahamiyatga ega. Qurtlarida 3 juft kökrak oyokdari b-n birga 5 juft soxta qorin oyoqlari ham böladi. Ğumbaklari yopiq (köpinça, pilla içida), tuban vakillarida oçiq (erkin) böladi. K. odatda, tuban K. (teng qanotlilar) va yuksak K. (har xil qanotlilar) kenja turkumlariga bölinadi. Ayrim hollarda oğiz organlari kemiruvçi tipda bölgan tişli kuyalar alohida kenja turkumga ajratiladi. K. turkumining sistemasi aniq işlab çiqilmagan, 100 dan 200 gaça oilaga ajratiladi. 140 mingga yaqin turi ma'lum. K. faunasi, ayniqsa, tropik mintaqada xilma-xil. Özbekistonda 1500 ga yaqin turi aniklangan. Tunlam kapalaklar, odimlovçilar, barg örovçilar oilalari, olovrang K.lar, kuyalar katta oilalari, ayniqsa, turlarga boy.
Köpçilik K. şomda yoki keçasi, ayrimlari kunduzi faol hayot keçiradi. Voyaga yetgan K. gul nektari yoki ösimlik (ba'zan qayvonlar) şirasi b-n oziqlanadi. Köpçilik K. imagosining oğiz organlari reduksiyaga uçragan, oziqlanmaydi (afagiya). Tişli tunlamlar gul çangi b-n oziklanadi. K. voyaga yetgan davrida bir neça kun, hatto bir neça soatdan (oziqlanmaydigan turlari) bir neça oygaça (voyaga yetgan davrida qişlaydigan K.) yaşaydi. Köpçilik K.ning qurtlari fitofag, lekin saprofaglar, kerotofaglar (yung va patxörlar), yirtqiçlar, hatto parazitlar (tropikada) ham uçraydi. Yillik rivojlaniş sikli turliça; köpçilik turlari (monovoltinlar) yilda bir marta, boşqalari (bi-va pol ivol ti n l ar ) ikki yoki köp marta nayel beradi; daraxtlarning yoğoçlik qismida rivojlanadigan turlari generatsiyasi 2—3 yil davom etadi. Odatda, qurtlik davrida, ba'zi turlari imago yoki tuxum davrida qişlaydi. Ayrim turlarining d i a pauz a si turli rivojlaniş davrlarida ötadi. Ba'zi K., ayniqsa çölda tarqalgan turlari yezda ham diapauzaga ötadi. Köpçilik K. (aksariyat, ixtisoslaşganlari) ösimliklarni çanglatişda iştirok etadi. Tut, aylant va xitoy dub ipak qurtlari K.i ipak oliş maqsadida qölda boqiladi. Köpçilik K. qurtlari (tunlamlar, kuyalar va b.) q. x. ekinlari, örmonçilik xöjaliklari (odimlovçilar, barg örovçilar va b.), oziq-ovqat zahiralari, yung va möynadan tayyorlangan mahsulotlarga (kuyalar, tunlamlar va b.) katta ziyon keltiradi. Özbekiston qududida K.ning 100 dan ortiq turi mevali daraxtlar va qimmatbahr yovvoyi ösimliklarga ziyon keltiradi. Ba'zi turlari (mas, kuzgi, undov, ğöza, kiçik quruqlik tunlamlari va b.) ğöza hamda unga yöldoş ekinlar zararkunandalaridir. Köpçilik K., ayniqsa, kunduzgi turlarining soni yaşaş muhitining buzilişi, zaharli kimyoviy moddalar va öğitlarning qöllanilişi tufayli keskin kamayib bormoqda. K.ning bir qança turlari muhofaza qilinadi. Aloviddin Hamrayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАПАЛАКЛАР, тангачақанотлилар (Lepidoptera) — тўлиқ метаморфоз б-н ривожланадиган ҳашаротлар туркуми. Мезозойнинг бошларида келиб чиққан; асосий оилалари палеогеннинг бошларида шаклланган. Қазилма қолдиқлари, асосан, бўр давридан маълум. Кўпчилик К.нинг оғиз органлари юксак ихтисослашган сўрувчи хартумдан иборат бўлиб, бошининг остки томонида спирал шаклда ўралиб туради. Пардасимон қанотлари рангли тангачалар б-н қопланган. Қанотларининг ранги, айниқса, уларнинг турли рангда товланиши рангсиз тангачаларнинг ёруғлик нурини ҳар хил бурчак остида сингдириши б-н, қора, сариқ ва б. рангли доғлар эса пигмент б-н боғлиқ. Мўйловларининг шакли ва узунлиги ҳар хил. Ёзилган қанотлари 3,2 мм дан (митти куячалар) 300 мм гача (тунламлар). Тухумларининг шакли хар хил бўлиб, систематик аҳамиятга эга. Қуртларида 3 жуфт кўкрак оёкдари б-н бирга 5 жуфт сохта қорин оёқлари ҳам бўлади. Ғумбаклари ёпиқ (кўпинча, пилла ичида), тубан вакилларида очиқ (эркин) бўлади. К. одатда, тубан К. (тенг қанотлилар) ва юксак К. (ҳар хил қанотлилар) кенжа туркумларига бўлинади. Айрим ҳолларда оғиз органлари кемирувчи типда бўлган тишли куялар алоҳида кенжа туркумга ажратилади. К. туркумининг системаси аниқ ишлаб чиқилмаган, 100 дан 200 гача оилага ажратилади. 140 мингга яқин тури маълум. К. фаунаси, айниқса, тропик минтақада хилма-хил. Ўзбекистонда 1500 га яқин тури аникланган. Тунлам капалаклар, одимловчилар, барг ўровчилар оилалари, оловранг К.лар, куялар катта оилалари, айниқса, турларга бой.
Кўпчилик К. шомда ёки кечаси, айримлари кундузи фаол ҳаёт кечиради. Вояга етган К. гул нектари ёки ўсимлик (баъзан қайвонлар) шираси б-н озиқланади. Кўпчилик К. имагосининг оғиз органлари редукцияга учраган, озиқланмайди (афагия). Тишли тунламлар гул чанги б-н озикланади. К. вояга етган даврида бир неча кун, ҳатто бир неча соатдан (озиқланмайдиган турлари) бир неча ойгача (вояга етган даврида қишлайдиган К.) яшайди. Кўпчилик К.нинг қуртлари фитофаг, лекин сапрофаглар, керотофаглар (юнг ва патхўрлар), йиртқичлар, ҳатто паразитлар (тропикада) ҳам учрайди. Йиллик ривожланиш цикли турлича; кўпчилик турлари (моновольтинлар) йилда бир марта, бошқалари (би-ва пол ивол ьти н л ар ) икки ёки кўп марта наел беради; дарахтларнинг ёғочлик қисмида ривожланадиган турлари генерацияси 2—3 йил давом этади. Одатда, қуртлик даврида, баъзи турлари имаго ёки тухум даврида қишлайди. Айрим турларининг д и а пауз а си турли ривожланиш даврларида ўтади. Баъзи К., айниқса чўлда тарқалган турлари езда ҳам диапаузага ўтади. Кўпчилик К. (аксарият, ихтисослашганлари) ўсимликларни чанглатишда иштирок этади. Тут, айлант ва хитой дуб ипак қуртлари К.и ипак олиш мақсадида қўлда боқилади. Кўпчилик К. қуртлари (тунламлар, куялар ва б.) қ. х. экинлари, ўрмончилик хўжаликлари (одимловчилар, барг ўровчилар ва б.), озиқ-овқат заҳиралари, юнг ва мўйнадан тайёрланган маҳсулотларга (куялар, тунламлар ва б.) катта зиён келтиради. Ўзбекистон қудудида К.нинг 100 дан ортиқ тури мевали дарахтлар ва қимматбаҳр ёввойи ўсимликларга зиён келтиради. Баъзи турлари (мас, кузги, ундов, ғўза, кичик қуруқлик тунламлари ва б.) ғўза ҳамда унга йўлдош экинлар зараркунандаларидир. Кўпчилик К., айниқса, кундузги турларининг сони яшаш муҳитининг бузилиши, заҳарли кимёвий моддалар ва ўғитларнинг қўлланилиши туфайли кескин камайиб бормоқда. К.нинг бир қанча турлари муҳофаза қилинади. Аловиддин Ҳамраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.