Kapillyar hodisalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131-b. — ziyouz.com
Kapillyar hodisalar – bir-biriga aralaşmaydigan jismlar (mas, qattiq jism b-n suyuqlik)ning tegişib turgan çegara sirtida molekulyar kuçlar ta'sirida yuzaga keladigan fizik hodisalar. Mac, suyuqlik b-n idişning özaro ta'sirida suyuqlik sirti botiq yoki qavariq şaklni oladi. Jumladan, kapillyar (ingiçka) naydagi höllaydigan suyuqlik sirti botiq, höllamaydigan suyuklik sirti qavariq böladi. Suyuqlik sirtining egrilanişi tufayli hosil böladigan kapillyar bosim natijasida idiş (mas, kapillyar nay)dagi suyuqlik ma'lum balandlik h ga kötariladi yoki pasayadi. Bunda -£- = pgh formula örinli. o —suyuqlikning sirt taranglik koeffitsiyenta, r — suyuqlik ziçligi, g — erkin tuşiş tezlanişi. Balandlik h ni aniqlaş uçun suyuqlik sirtining egrilik radiusini kapillyar radiusi g ga almaştiriladi:
bunda: g — kapillyar radiusi, 9 — çegaraviy burçak, demak, h=2a/prg. Suyuqlikning sirt taranglik koeffitsiyenta qança katta, kapillyar nayning radiusi b-n suyuqlik ziçligi qança kiçik bölsa, kapillyar nayda suyuqlik şunça baland kötariladi. K. h. tabiatda, kundalik turmuşda, texnikada katta rol öynaydi. Ösimliklarning oziqlanişi, organizmda moddalar almaşinuvi, tuproq va yer osti suvlarining köçişi, ğovak moddalarning suv şimişi, texnikada keng tatbiq qilinadigan flotatsiya (mas, foydali qazilmalarni boyitiş) jarayoni K. h.ga boğliq.
K.h.ni birinçi bölib Leonardo da Vinçi (16-a.), söngra B. Paskal (17-a.) va J. Jyuren (18-a.) kapillyar nayçalar b-n tajribalar ötkazayetganda kaşf etişgan. K. h. nazariyasini T. Yung (1805), P.Laplas (1806), J. U. Gibbs (1875) va I. S. Gromeka (1879, 1886) ilmiy işlarida rivojlantirganlar.
Ad.: Adam N. K., Fizika i ximiya poverxnostey, per. s ang., M., 1947; Gromeka I. S, Sobr. soç., M., 1952; Fişer I. 3., Statistiçeskaya teoriya jidkostey, M., 1961; S ivu xin D. V., Obşiy kurs fiziki, t. 2, M., 1975.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАПИЛЛЯР ҲОДИСАЛАР – бир-бирига аралашмайдиган жисмлар (мас, қаттиқ жисм б-н суюқлик)нинг тегишиб турган чегара сиртида молекуляр кучлар таъсирида юзага келадиган физик ҳодисалар. Mac, суюқлик б-н идишнинг ўзаро таъсирида суюқлик сирти ботиқ ёки қавариқ шаклни олади. Жумладан, капилляр (ингичка) найдаги ҳўллайдиган суюқлик сирти ботиқ, ҳўлламайдиган суюклик сирти қавариқ бўлади. Суюқлик сиртининг эгриланиши туфайли ҳосил бўладиган капилляр босим натижасида идиш (мас, капилляр най)даги суюқлик маълум баландлик h га кўтарилади ёки пасаяди. Бунда -£- = pgh формула ўринли. о —суюқликнинг сирт таранглик коэффициента, р — суюқлик зичлиги, g — эркин тушиш тезланиши. Баландлик h ни аниқлаш учун суюқлик сиртининг эгрилик радиусини капилляр радиуси г га алмаштирилади:
бунда: г — капилляр радиуси, 9 — чегаравий бурчак, демак, h=2a/prg. Суюқликнинг сирт таранглик коэффициента қанча катта, капилляр найнинг радиуси б-н суюқлик зичлиги қанча кичик бўлса, капилляр найда суюқлик шунча баланд кўтарилади. К. ҳ. табиатда, кундалик турмушда, техникада катта роль ўйнайди. Ўсимликларнинг озиқланиши, организмда моддалар алмашинуви, тупроқ ва ер ости сувларининг кўчиши, ғовак моддаларнинг сув шимиши, техникада кенг татбиқ қилинадиган флотация (мас, фойдали қазилмаларни бойитиш) жараёни К. ҳ.га боғлиқ.
К.ҳ.ни биринчи бўлиб Леонардо да Винчи (16-а.), сўнгра Б. Паскаль (17-а.) ва Ж. Жюрен (18-а.) капилляр найчалар б-н тажрибалар ўтказаетганда кашф этишган. К. ҳ. назариясини Т. Юнг (1805), П.Лаплас (1806), Ж. У. Гиббс (1875) ва И. С. Громека (1879, 1886) илмий ишларида ривожлантирганлар.
Ад.: Адам Н. К., Физика и химия поверхностей, пер. с анг., М., 1947; Громека И. С, Собр. соч., М., 1952; Фишер И. 3., Статистическая теория жидкостей, М., 1961; С иву хин Д. В., Обший курс физики, т. 2, М., 1975.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.