Kapillyar suv
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 130–131-b. — ziyouz.com
Kapillyar suv — toğ jinslari zarralari oraliğidagi böşliq va mayda yoriqlarni töldirib turuvçi suv. K. s. jinslardagi suyuq-tomçi (sizot) suvi sathidan yuqorida tarqalgan bölib suyuQlikning sirt tortişiş kuçning ta'siri ostida saQlanib turadi. K. s aeratsiya zonasining pastki qismini egallab, ma'lum bir qalinlikdagi namlaniş zonasini hosil qiladi. Bu zona pastki qismidagi kapillyar kanallarni töliq, yuqori qismidagilarni esa qisman töyintiradi. Kapillyar namlaniş zonasi balandligi kapillyar kanallar diametriga teskari proporsionaldir; kanallar diametri qançalik kiçik bölsa namlikning kötarilişi şunçalik yuqori böladi va aksinça. Kapillyar kötariliş balandligi, şuningdek, jinsning namligiga ham boğliq. Nam jinslarda kapillyar kötariliş kiçik böladi. Kapillyar kötarilişi balandligi (h) quyidagi formula orqali aniQlanadi: h =2A
bunda g — kapillyar kanal radiusi; A — suyuQlikning kapillyar doimiyligi, uning qiymati radiusi 1 mm bölgan nay qöllanganda suvning unda kötariliş balandligiga teng. Suv uçun t-ra 0° bölganda A—15,4; us— suyuQlik ziçligi; g — oğirlik kuçi tezlanişi. Agar çaqiq jins zarralari diametri va darzlik kengligi 2—2,5 mm bölsa suvning kapillyar kötarilişi butunlay töxtaydi. Qumli jinslarda namlikning yuqoriga kötariliş bal. 0,3— 0,6 m, qumoq va qumloq tuproQlarda 1,2—1,6 m, gilli jinslarda 3—4 m ga yetadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАПИЛЛЯР СУВ — тоғ жинслари зарралари оралиғидаги бўшлиқ ва майда ёриқларни тўлдириб турувчи сув. К. с. жинслардаги суюқ-томчи (сизот) суви сатҳидан юқорида тарқалган бўлиб суюҚликнинг сирт тортишиш кучнинг таъсири остида саҚланиб туради. К. с аэрация зонасининг пастки қисмини эгаллаб, маълум бир қалинликдаги намланиш зонасини ҳосил қилади. Бу зона пастки қисмидаги капилляр каналларни тўлиқ, юқори қисмидагиларни эса қисман тўйинтиради. Капилляр намланиш зонаси баландлиги капилляр каналлар диаметрига тескари пропорционалдир; каналлар диаметри қанчалик кичик бўлса намликнинг кўтарилиши шунчалик юқори бўлади ва аксинча. Капилляр кўтарилиш баландлиги, шунингдек, жинснинг намлигига ҳам боғлиқ. Нам жинсларда капилляр кўтарилиш кичик бўлади. Капилляр кўтарилиши баландлиги (h) қуйидаги формула орқали аниҚланади: h =2А
бунда г — капилляр канал радиуси; А — суюҚликнинг капилляр доимийлиги, унинг қиймати радиуси 1 мм бўлган най қўлланганда сувнинг унда кўтарилиш баландлигига тенг. Сув учун т-ра 0° бўлганда А—15,4; ус— суюҚлик зичлиги; g — оғирлик кучи тезланиши. Агар чақиқ жинс зарралари диаметри ва дарзлик кенглиги 2—2,5 мм бўлса сувнинг капилляр кўтарилиши бутунлай тўхтайди. Қумли жинсларда намликнинг юқорига кўтарилиш бал. 0,3— 0,6 м, қумоқ ва қумлоқ тупроҚларда 1,2—1,6 м, гилли жинсларда 3—4 м га етади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.