Kaptarlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 137–138-b. — ziyouz.com
Kaptarlar (Columbidae), kabutarlar — kaptarsimonlar turkumiga mansub quşlar oilasi. Gavdasining uz. 10—15 sm dan (mitti kaptar) 89 sm gaça (tojli kaptar). Böyni kalta, tanasi miqti, qanotlari baquvvat, yaxşi uçadi. Ustki tumşuği asosida yumşoq teri börtmasi bor. 43 uruği va 285 turi ma'lum. Jan. va Şim. qutblardan boşqa hamma hududlarda tarqalgan. Özbekiston faunasida asl K. va ğurraklar uruğiga mansub 9 tur uçraydi. Asl K. uruğidan toğ kök kaptari (Colum livia) juda keng tarqalgan; gov K. (S. palumbus) va toğ K. i (S. rupestr) toğli hududlarda, qora K. (S. Eversmanni) tof etaklari va vodiylarda, klintux (S. oenas) şarqiy hududlarda tarqalgan. Ğurraklar uruğidan musiça (Streptopelia senegalensis) va ğurrak (S. turtur) köp uçraydi; toğ ğurragi (S. orientalis) toğli hududlarda yaşaydi. K. daraxtlar va ularning kovagiga, jarliklar, koyader, binolar tomiga juft-juft bölib uya quradi. Moda va narisi tuxumlarini navbat b-n bosadi. Bir yilda 2, ba'zan 4—5 martagaça 2 tadan tuxum bosadi. Tuxumdan yalanğoç (patsiz) jiş jöja çiqadi. Jöjani dastlab nari va modasi jiğildonidan ajralib çiqadigan oqsilga boy suyuqlik — quş suti, keyinroq jiğildonda ezilgan don b-n boqadi. Kök K. barça xonaki K.ning zot boşi hisoblanadi. Kök K. va gov K. qisman ovlanadi.
Xonaki K. ning 200 ga yaqin zoti mavjud bölib, ular poçtaçi, dekorativ va göştdor guruhlarga bölinadi. Poçtaçi K. uçganda oson yöl topadi. Qadimda ulardan xat taşişda foydalanilgan. Hozir faqat köngil oçiş maqsadlarida köpaytiriladi. Dekorativ K. ajib qiyofasi va patining juda çiroyli bölişi (buqoq, yakobin, tovus kaptar) yoki öziga xos uçişi (turmanlar, baliqçi qorasimon zotlar) b-n ajralib turadi. Göştdor zotlar yirik (900 g gaça) böladi (karno, king, rim zotlari).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАПТАРЛАР (Columbidae), кабутарлар — каптарсимонлар туркумига мансуб қушлар оиласи. Гавдасининг уз. 10—15 см дан (митти каптар) 89 см гача (тожли каптар). Бўйни калта, танаси миқти, қанотлари бақувват, яхши учади. Устки тумшуғи асосида юмшоқ тери бўртмаси бор. 43 уруғи ва 285 тури маълум. Жан. ва Шим. қутблардан бошқа ҳамма ҳудудларда тарқалган. Ўзбекистон фаунасида асл К. ва ғурраклар уруғига мансуб 9 тур учрайди. Асл К. уруғидан тоғ кўк каптари (Colum livia) жуда кенг тарқалган; гов К. (С. palumbus) ва тоғ К. и (С. rupestr) тоғли ҳудудларда, қора К. (С. Eversmanni) tof этаклари ва водийларда, клинтух (С. oenas) шарқий ҳудудларда тарқалган. Ғурраклар уруғидан мусича (Streptopelia senegalensis) ва ғуррак (S. turtur) кўп учрайди; тоғ ғурраги (S. orientalis) тоғли ҳудудларда яшайди. К. дарахтлар ва уларнинг ковагига, жарликлар, коядер, бинолар томига жуфт-жуфт бўлиб уя қуради. Мода ва нариси тухумларини навбат б-н босади. Бир йилда 2, баъзан 4—5 мартагача 2 тадан тухум босади. Тухумдан яланғоч (патсиз) жиш жўжа чиқади. Жўжани дастлаб нари ва модаси жиғилдонидан ажралиб чиқадиган оқсилга бой суюқлик — қуш сути, кейинроқ жиғилдонда эзилган дон б-н боқади. Кўк К. барча хонаки К.нинг зот боши ҳисобланади. Кўк К. ва гов К. қисман овланади.
Хонаки К. нинг 200 га яқин зоти мавжуд бўлиб, улар почтачи, декоратив ва гўштдор гуруҳларга бўлинади. Почтачи К. учганда осон йўл топади. Қадимда улардан хат ташишда фойдаланилган. Ҳозир фақат кўнгил очиш мақсадларида кўпайтирилади. Декоратив К. ажиб қиёфаси ва патининг жуда чиройли бўлиши (буқоқ, якобин, товус каптар) ёки ўзига хос учиши (турманлар, балиқчи қорасимон зотлар) б-н ажралиб туради. Гўштдор зотлар йирик (900 г гача) бўлади (карно, кинг, рим зотлари).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.