Karam

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 144–145-b. — ziyouz.com

Karam (Brassica L.) — butguldoşlar oilasiga mansub, bir, ikki va köp yillik ösimliklar turkumi, sabzavot va yem-xaşak ekini. K.ning Yevrosiyo va Şim. Afrikada 35 ga yaqin turi bor. Köpgina turlari Örta dengiz atrofi va Xitoydan kelib çiqqan. Bryukva, raps, şolğom, surepitsa, xantal ham şu turkumga kiradi. Bir turi — poliz K. (V. o1yegaseaye)ning juda köp turlari xöjalik aqamiyatiga ega. Dehqonçilikda ulardan oq boşli (boş öraydigan oddiy) K., qizil K., savoy karami, bryussel karami, kolrabi, gulkaram, pekin karami dunyoning deyarli barça mamlakatlarida ekiladi. Jahon böyiça oq boşli K.ning umumiy ekin may-doni 2,3 mln.ga, hosildorlik 209,9 s/ga, yalpi hosili 48,8 mln.t (1999). Asosan, oq boşli va gulkaram ekiladi. K. aksari ikki yillik ösimlik. Birinçi yil boş (karam) çiqaradi, ikkinçi yili özagidan gulpoya çiqarib, uruğlaydi. Oq boşli K. navlari vegetativ (özagi, barg plastinkasi, töp bargi) va qosil organlari (karam boşi)ning qator morfologik belgilari b-n bir-biridan farq qiladi. Taşqi özagining böyi 16—20 sm, töpbargining diametri 60—80 sm, bandining uzunligi böyiça barglari bandsiz, 4— 15 sm bandli, barglari mayda — 25— 40 sm, örtaça — 40—50 sm va yirik — 50 sm va undan yirik bölişi mumkin. Barg töqimasining yuzasi silliq va burişgan. Barglarining rangi oç-yaşil, töq-yaşil, kulrang-yaşil, kökiş-yaşil, yaşil-binafşa, olaçipor, kök-yaşil va qizil-binafşa tusda.

K. boşlari kattaligi va tiğizligiga köra, mayda (0,5—1,5 kg), örtaça (1,5— 2,5) va yirik (2,5 kg dan ortiq) vaznda böladi. Gullari sarğiş, yirik, şingillarga töplangan, mevasi qözoq. Uruği yumaloq, töq qönğir, diametri 2 mm ça. K. sovuqqa çidamli, uruği 2— 5° da una boşlaydi. Kökati — 5° so-vuqqa, katta ösimligi — 8° qisqa muddatli sovuqqa çidaydi. Oq boşli K. 11—18° t-rada boş hosil qiladi. T-ra 25° dan oşganda boş çiqarişi keçi-kadi; sernam va yoruğ joyda tez rivojlanadi.

K. tarkibida qandlar, organik kislotalar, vitaminlar (S, R, V,, B2, RR, K, Ye) va karotin, pantoten va folat kislotalar, yoğ, fermentlar, fitonsidlar, kaliy, kalsiy, yod, marganets, temir va b. elementlarning tuzlari bor. Bevosita ovqatga işlatiladi, tuzlanadi va konserva holida iste'mol qilinadi. K. xalq tabobatida turli kasalliklarga işlatiladi, organizmdan xolesterinning çiqib ketişini tezlatadi. K.da kletçatka köp. K. navlari ertagi, örtaça ertagi, urtagi, örtaça keçki va keçki guruxlarga bölinadi. K. köçati parnik va issiqxonalarda yetiştirilib, ertagisiga fev. oxiri va mart boşlarida (60x60 sm, 70x70 sm sxemada), örtagisi apr. — may boşlarida, keçkisi iyul oxiri va iyul boşlarida (70x70 sm sxemada) ekiladi.

Parvarişi suğoriş, qator oralari va tup atrofini yumşatiş, öğitlaş, zararkunanda va kasalliklarga karşi kuraş olib borişdan iborat. Birinçi oziklantirişda gektariga 150—200 kg superfosfat va 120—150 kg ammiakli selitra, ikkinçisida faqat 120— 150 kg ammiakli selitra beriladi. K. ekiladigan yer kuzda yoki erta bahorda haydalib, gektariga 20—30 t göng, 300—400 kg superfosfat, 100—150 kg kaliy tuzi soçiladi.

K. uruğini bevosita dalaga ekiş ham mumkin. Bunda unumdor, begona ötlardan toza yerlarga seyalkada qator orasini 60— 70 sm dan qilib, 1 ga maydonga 1 — 1,5 kguruğsepiladi. 2—3 çin barg çiqargaç, yaganalab, har uyada (30—40 sm oraliqda) bittadan ösimlik krldiriladi. Bundan keyingi işlar köçati ötqazilgandagi işlar b-n bir xil. Örtaça hosildorligi (1 ga dan) ertapişari 200—300 s, örtapişari 400— 500 s, keçpişari 600—900 s. K. uruğçiligi b-n K. ekiladigan barça zonalarda şuğullaniladi.

Özbekistonda oq boşli K.ning quyidagi navlari ekiladi: Gribovskiy 147—ertagi, köçati ötqazilgaç, 60—65 kunda yetiladi. Boşi 0,7—1kg, yumaloq, örtaça ziç, kökiş, pişganda yoriladi. Toşkent 10—örtagi, köçati ötqazilgaç, 90—110 kunda pişadi. K.i 2— 2,5 kg, yumaloq-yassi, issiqqa çidamli. Özbekiston 133—örta keçki, köçati ötqazilgaç, 110—120 kunda yetiladi. K.i 2,5—4,3 kg, yumaloq-yassi. Şuningdek, Apşeron kuzgisi, Saratoniy, Navröz, Aşxobod, Parallel Fp Derbent va b. navlari ham ekiladi (2002).

K. zararkunandalari. K.ni zararlaydigan haşarotlar turlari juda köp, asosiylari karam biti, karam kuyasi, karam qandalasi, karam oq kapalagi vab. Karam biti — qanotsiz urğoçisi 1,9—2,3 mm, tuxumsimon, kökiş-kulrang, kulrang mum ğubor b-n qoplangan; qanotli urğoçisi 2,15 mm, boşi va kökragi jigarrang, qorni kökiş-sariq, ozroq mum ğuborli. Bir mavsumda 15 martagaça avlod beradi. Karam kuyasi — kapalagi qanotlari yozilganda 14—17 mm; oldingi qanotlari qönğir, keyingisi kulrang. Liçinkasi (qurti) 9—12 mm, urçuqsimon, yaşil. Tuxumi 0,4—0,5 mm, yumaloq-suyri, oç sariq. Hamma joyda uçraydi, asosan, K. va kizil lavlagini zararlaydi. Begona ötlarda, K. özagi va barglarida qişlaydi. Tuxumdan çiqqan qurtlari barg b-n oziqlanadi (Toşkent viloyatida 9—10 ta avlod beradi). Karam qandalasi — tanasi 7 — 8 mm, böğimli, qalqoni qorinni yarmigaça qoplab turadi. Usti zangori yoki yaşilsimon qora bölib, qizğiş, sargiş yoki oqiş çiziqlari bor. Ösimlik barglarini xartumçasi b-n teşib şirasini söradi, bunda barglar sarğayadi, ilma-teşik bölib ketadi, yoş ösimliklar qurib qoladi. Köklamda begona ösimliklar b-n oziqlanib, barg orqasiga tuxum qöyadi. 6—15 kunda tuxumdan liçinkalar çiqadi, kattalaşib ğumbakka aylanadi. Birinçi böğini, köpinça may — iyunda K.ga tuşadi. Karam oq kapalagi — qanoti yozilganda 5,5—6 sm, oq, uçi qora körinadi. Liçinkalari qora doğli sarğiş-oç yaşil, böyi 1 sm. Örta Osiyo şaroitida yiliga 4 marta avlod beradi. K. kasalliklaridan hosilga katta zarar keltirganlaridan asosiylari: bakterioz, soxta unşudring, qora böğiz, ildiz böğzi qorayişi.

Zararkunandalarga qarşi kuraşda köçatni dalaga ekişdan oldin insektitsidlardan birontasining 0,2% li eritmasi purkaladi, ösuv davrida biologik preparatlardan dendrobatsillin (1,0— 1,5 kg/ga), gomelin (0,8—1,0 kg/ga) eritmalari, hosilni yiğişdan 20—30 kun oldin insektitsidlar b-n dorilanadi, kasalliklarga qarşi yerni kuzda şudgorlaş, ösimlik qoldiqlarini yiğib oliş, uruğlikni ekişdan oldin dorilaş tadbirlari ötkaziladi.

Ad.: Balaşev N. I., Zeman G. O., Sabzavotçilik, T., 1977; Böriyev H., Abdullayev A., Tomorqa sabzavotçiligi, T., 1987. Botir Azimov, Zuhra Saidova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАРАМ (Brassica L.) — бутгулдошлар оиласига мансуб, бир, икки ва кўп йиллик ўсимликлар туркуми, сабзавот ва ем-хашак экини. К.нинг Евросиё ва Шим. Африкада 35 га яқин тури бор. Кўпгина турлари Ўрта денгиз атрофи ва Хитойдан келиб чиққан. Брюква, рапс, шолғом, сурепица, хантал ҳам шу туркумга киради. Бир тури — полиз К. (В. о1егасеае)нинг жуда кўп турлари хўжалик ақамиятига эга. Деҳқончиликда улардан оқ бошли (бош ўрайдиган оддий) К., қизил К., савой карами, брюссель карами, кольраби, гулкарам, пекин карами дунёнинг деярли барча мамлакатларида экилади. Жаҳон бўйича оқ бошли К.нинг умумий экин май-дони 2,3 млн.га, ҳосилдорлик 209,9 ц/га, ялпи ҳосили 48,8 млн.т (1999). Асосан, оқ бошли ва гулкарам экилади. К. аксари икки йиллик ўсимлик. Биринчи йил бош (карам) чиқаради, иккинчи йили ўзагидан гулпоя чиқариб, уруғлайди. Оқ бошли К. навлари вегетатив (ўзаги, барг пластинкаси, тўп барги) ва қосил органлари (карам боши)нинг қатор морфологик белгилари б-н бир-биридан фарқ қилади. Ташқи ўзагининг бўйи 16—20 см, тўпбаргининг диаметри 60—80 см, бандининг узунлиги бўйича барглари бандсиз, 4— 15 см бандли, барглари майда — 25— 40 см, ўртача — 40—50 см ва йирик — 50 см ва ундан йирик бўлиши мумкин. Барг тўқимасининг юзаси силлиқ ва буришган. Баргларининг ранги оч-яшил, тўқ-яшил, кулранг-яшил, кўкиш-яшил, яшил-бинафша, олачипор, кўк-яшил ва қизил-бинафша тусда.

К. бошлари катталиги ва тиғизлигига кўра, майда (0,5—1,5 кг), ўртача (1,5— 2,5) ва йирик (2,5 кг дан ортиқ) вазнда бўлади. Гуллари сарғиш, йирик, шингилларга тўпланган, меваси қўзоқ. Уруғи юмалоқ, тўқ қўнғир, диаметри 2 мм ча. К. совуққа чидамли, уруғи 2— 5° да уна бошлайди. Кўкати — 5° со-вуққа, катта ўсимлиги — 8° қисқа муддатли совуққа чидайди. Оқ бошли К. 11—18° т-рада бош ҳосил қилади. Т-ра 25° дан ошганда бош чиқариши кечи-кади; сернам ва ёруғ жойда тез ривожланади.

К. таркибида қандлар, органик кислоталар, витаминлар (С, Р, В,, В2, РР, К, Е) ва каротин, пантотен ва фолат кислоталар, ёғ, ферментлар, фитонцидлар, калий, кальций, йод, марганец, темир ва б. элементларнинг тузлари бор. Бевосита овқатга ишлатилади, тузланади ва консерва ҳолида истеъмол қилинади. К. халқ табобатида турли касалликларга ишлатилади, организмдан холестериннинг чиқиб кетишини тезлатади. К.да клетчатка кўп. К. навлари эртаги, ўртача эртаги, уртаги, ўртача кечки ва кечки гурухларга бўлинади. К. кўчати парник ва иссиқхоналарда етиштирилиб, эртагисига фев. охири ва март бошларида (60x60 см, 70х70 см схемада), ўртагиси апр. — май бошларида, кечкиси июль охири ва июль бошларида (70x70 см схемада) экилади.

Парвариши суғориш, қатор оралари ва туп атрофини юмшатиш, ўғитлаш, зараркунанда ва касалликларга карши кураш олиб боришдан иборат. Биринчи озиклантиришда гектарига 150—200 кг суперфосфат ва 120—150 кг аммиакли селитра, иккинчисида фақат 120— 150 кг аммиакли селитра берилади. К. экиладиган ер кузда ёки эрта баҳорда ҳайдалиб, гектарига 20—30 т гўнг, 300—400 кг суперфосфат, 100—150 кг калий тузи сочилади.

К. уруғини бевосита далага экиш ҳам мумкин. Бунда унумдор, бегона ўтлардан тоза ерларга сеялкада қатор орасини 60— 70 см дан қилиб, 1 га майдонга 1 — 1,5 кгуруғсепилади. 2—3 чин барг чиқаргач, яганалаб, ҳар уяда (30—40 см оралиқда) биттадан ўсимлик крлдирилади. Бундан кейинги ишлар кўчати ўтқазилгандаги ишлар б-н бир хил. Ўртача ҳосилдорлиги (1 га дан) эртапишари 200—300 ц, ўртапишари 400— 500 ц, кечпишари 600—900 ц. К. уруғчилиги б-н К. экиладиган барча зоналарда шуғулланилади.

Ўзбекистонда оқ бошли К.нинг қуйидаги навлари экилади: Грибовский 147—эртаги, кўчати ўтқазилгач, 60—65 кунда етилади. Боши 0,7—1кг, юмалоқ, ўртача зич, кўкиш, пишганда ёрилади. Тошкент 10—ўртаги, кўчати ўтқазилгач, 90—110 кунда пишади. К.и 2— 2,5 кг, юмалоқ-ясси, иссиққа чидамли. Ўзбекистон 133—ўрта кечки, кўчати ўтқазилгач, 110—120 кунда етилади. К.и 2,5—4,3 кг, юмалоқ-ясси. Шунингдек, Апшерон кузгиси, Саратоний, Наврўз, Ашхобод, Параллел Fp Дербент ва б. навлари ҳам экилади (2002).

К. зараркунандалари. К.ни зарарлайдиган ҳашаротлар турлари жуда кўп, асосийлари карам бити, карам куяси, карам қандаласи, карам оқ капалаги ваб. Карам бити — қанотсиз урғочиси 1,9—2,3 мм, тухумсимон, кўкиш-кулранг, кулранг мум ғубор б-н қопланган; қанотли урғочиси 2,15 мм, боши ва кўкраги жигарранг, қорни кўкиш-сариқ, озроқ мум ғуборли. Бир мавсумда 15 мартагача авлод беради. Карам куяси — капалаги қанотлари ёзилганда 14—17 мм; олдинги қанотлари қўнғир, кейингиси кулранг. Личинкаси (қурти) 9—12 мм, урчуқсимон, яшил. Тухуми 0,4—0,5 мм, юмалоқ-суйри, оч сариқ. Ҳамма жойда учрайди, асосан, К. ва кизил лавлагини зарарлайди. Бегона ўтларда, К. ўзаги ва баргларида қишлайди. Тухумдан чиққан қуртлари барг б-н озиқланади (Тошкент вилоятида 9—10 та авлод беради). Карам қандаласи — танаси 7 — 8 мм, бўғимли, қалқони қоринни ярмигача қоплаб туради. Усти зангори ёки яшилсимон қора бўлиб, қизғиш, саргиш ёки оқиш чизиқлари бор. Ўсимлик баргларини хартумчаси б-н тешиб ширасини сўради, бунда барглар сарғаяди, илма-тешик бўлиб кетади, ёш ўсимликлар қуриб қолади. Кўкламда бегона ўсимликлар б-н озиқланиб, барг орқасига тухум қўяди. 6—15 кунда тухумдан личинкалар чиқади, катталашиб ғумбакка айланади. Биринчи бўғини, кўпинча май — июнда К.га тушади. Карам оқ капалаги — қаноти ёзилганда 5,5—6 см, оқ, учи қора кўринади. Личинкалари қора доғли сарғиш-оч яшил, бўйи 1 см. Ўрта Осиё шароитида йилига 4 марта авлод беради. К. касалликларидан ҳосилга катта зарар келтирганларидан асосийлари: бактериоз, сохта уншудринг, қора бўғиз, илдиз бўғзи қорайиши.

Зараркунандаларга қарши курашда кўчатни далага экишдан олдин инсектицидлардан биронтасининг 0,2% ли эритмаси пуркалади, ўсув даврида биологик препаратлардан дендробациллин (1,0— 1,5 кг/га), гомелин (0,8—1,0 кг/га) эритмалари, ҳосилни йиғишдан 20—30 кун олдин инсектицидлар б-н дориланади, касалликларга қарши ерни кузда шудгорлаш, ўсимлик қолдиқларини йиғиб олиш, уруғликни экишдан олдин дорилаш тадбирлари ўтказилади.

Ад.: Балашев Н. И., Земан Г. О., Сабзавотчилик, Т., 1977; Бўриев Ҳ., Абдуллаев А., Томорқа сабзавотчилиги, Т., 1987. Ботир Азимов, Зуҳра Саидова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.