Karbidlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 152-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Karbidlar (lot. carbo — kömir) — uglevodorodning, asosan, metallar va ba'zi metallmaslar b-n hosil qilgan birikmalari. Kimyoviy boği turiga köra, K. 3 asosiy guruhga bölinadi: ion (yoki tuzsimon), kovalent va metallsimon K.
Ion K. tarkibida metall kationlari va uglerod anionlari böladi. Ion K.ga atsetilenidlar (atsetilen C2H2 dagi vodorod örnini metall atomlari egallaşidan xrsil bölgan mahsulotlar) va metanidlar (metan CH4 dagi vodorod örnida metall atomlari bölgan mahsulotlar) kiradi. Işqoriy metallar karbidlari (Li2C2, Na2C2 va b.), işqoriy-yer metallar karbidlari (SaS2, VaS2, MgC2 va b.), siyrak-yer metallarning yuqori karbidlari (YC2, LaC2 va b.), aktinoidlar karbidlari (ThC2 va h.k.) atsetilenidlardir. Kalsiy karbidga öxşagan atsetilenidlar suv yoki suyultirilgan kislotalarda parçalanib, atsetilen (yoki atsetilenning boşqa uglevodorodlar, ba'zan vodorod b-n aralaşmasi)ni ajratib çiqaradi. Oson gidrolizlanib, metan ajratib çikaradigan berilliy karbid Ve,S, alyuminiy karbid A14C, metanidlarga mansub.
Kovalent K.ga kremniy karbid SiC va bor karbid B4C (töğriroği V|2C3) misol böla oladi. Bularda atomlararo boğ juda mustahkam. Kovalent K. nihoyatda qattiq, issiqqa çidamli, kimyoviy jihatdan inert moddalar — yarimötkazgiçlar hisoblanadi.
Metallsimon K.ga qiyin eriydigan metallar K. i kiradi. Bu K. elektrni yaxşi ötkazgani uçun «metallsimon» deb atalgan. Ularning qattiqligi juda yuqori, işqalanişga yaxşi çidaydi. Titan karbid TiC, pyx karbid ZnC, niobiy karbid NbC, gafniy karbid HfC va tantal karbid TaS larning bir-biri b-n hosil qilgan qotişmalari muhim. Mac, 25% HfC va 75% TaS dan iborat qotişmaning suyuqlaniş t-rasi juda yuqori (4000° ga yaqin). Metallsimon K. işqorlar ta'siriga çidamsiz, lekin kislotalar ta'siriga juda çidamli. Metall va kömir kukunini inert gaz yoki qaytaruvçi muhitda qizdirib, şuningdek, metallni 1500—2000° da suyuqlantirib (ayni vaqtda karbidlab) K. oliş usullari köproq qöllaniladi. K. elektr peçlar uçun isitkiçlar tayyorlaşda, qattiq metallkeramik qotişmalar, issiqqa va olovga bardoşli qotişmalar, abraziv materiallar olişda, uzatma quvurlar, reaktorlar i.ç.da kaytaruvçi va katalizator sifatida, şuningdek, elektronikada köp işlatiladi.
Ad.: Visokotemperaturniye karbidi, pod red. G.V. Samsonova, Kiyev, 1975, Svoystva, poluçeniye i primeneniye tugoplavkix soyedineniy. Spravoçnik pod red. T.Ya. Kosolapovoy, M., 1986.
Nusrat Rahmonbekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАРБИДЛАР (лот. carbo — кўмир) — углеводороднинг, асосан, металлар ва баъзи металлмаслар б-н ҳосил қилган бирикмалари. Кимёвий боғи турига кўра, К. 3 асосий гуруҳга бўлинади: ион (ёки тузсимон), ковалент ва металлсимон К.
Ион К. таркибида металл катионлари ва углерод анионлари бўлади. Ион К.га ацетиленидлар (ацетилен С2Н2 даги водород ўрнини металл атомлари эгаллашидан хрсил бўлган маҳсулотлар) ва метанидлар (метан СН4 даги водород ўрнида металл атомлари бўлган маҳсулотлар) киради. Ишқорий металлар карбидлари (Li2C2, Na2C2 ва б.), ишқорий-ер металлар карбидлари (СаС2, ВаС2, MgC2 ва б.), сийрак-ер металларнинг юқори карбидлари (YC2, LaC2 ва б.), актиноидлар карбидлари (ThC2 ва ҳ.к.) ацетиленидлардир. Кальций карбидга ўхшаган ацетиленидлар сув ёки суюлтирилган кислоталарда парчаланиб, ацетилен (ёки ацетиленнинг бошқа углеводородлар, баъзан водород б-н аралашмаси)ни ажратиб чиқаради. Осон гидролизланиб, метан ажратиб чикарадиган бериллий карбид Ве,С, алюминий карбид А14С, метанидларга мансуб.
Ковалент К.га кремний карбид SiC ва бор карбид В4С (тўғрироғи В|2С3) мисол бўла олади. Буларда атомлараро боғ жуда мустаҳкам. Ковалент К. ниҳоятда қаттиқ, иссиққа чидамли, кимёвий жиҳатдан инерт моддалар — яримўтказгичлар ҳисобланади.
Металлсимон К.га қийин эрийдиган металлар К. и киради. Бу К. электрни яхши ўтказгани учун «металлсимон» деб аталган. Уларнинг қаттиқлиги жуда юқори, ишқаланишга яхши чидайди. Титан карбид TiC, pyx карбид ZnC, ниобий карбид NbC, гафний карбид HfC ва тантал карбид ТаС ларнинг бир-бири б-н ҳосил қилган қотишмалари муҳим. Mac, 25% HfC ва 75% ТаС дан иборат қотишманинг суюқланиш т-раси жуда юқори (4000° га яқин). Металлсимон К. ишқорлар таъсирига чидамсиз, лекин кислоталар таъсирига жуда чидамли. Металл ва кўмир кукунини инерт газ ёки қайтарувчи муҳитда қиздириб, шунингдек, металлни 1500—2000° да суюқлантириб (айни вақтда карбидлаб) К. олиш усуллари кўпроқ қўлланилади. К. электр печлар учун иситкичлар тайёрлашда, қаттиқ металлкерамик қотишмалар, иссиққа ва оловга бардошли қотишмалар, абразив материаллар олишда, узатма қувурлар, реакторлар и.ч.да кайтарувчи ва катализатор сифатида, шунингдек, электроникада кўп ишлатилади.
Ад.: Высокотемпературные карбиды, под ред. Г.В. Самсонова, Киев, 1975, Свойства, получение и применение тугоплавких соединений. Справочник под ред. Т.Я. Косолаповой, М., 1986.
Нусрат Раҳмонбеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.