Karbon kislotalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 153–154-b. — ziyouz.com
Karbon kislotalar – tarkibida karboksil guruh saqlovçi organik birikmalar. Karboksil guruh b-n boğlangan radikalga qarab K.k. alifatik (töyingan, töyinmagan), alitsiklik, aromatik va geterotsiklik bölişi mumkin. Karboksil guruhning soniga qarab bir, ikki va köp asosli yoki molekulasiga — ON, =SO, N, kabi guruhlar kirişiga qarab oksi-, keto- va amino- K.k. deb ataladi. K.k. köpinça, an'anaviy (trivial) nom b-n ataladi: sirka, salitsil, moy, kapron, valerian kabi kislotalar kuçsiz bölib, dissotsialaniş konstantasi 1,4- 10 5 atrofida. Lekin karboksil guruhi elektrofil radikal b-n boğlangan bölsa, uning kislotalik kuçi ortadi, mas, benzoy kislota (C6H5CO-OH), propiol kislota (NS=S-SOON) va b.
K.k. kimyoviy faol bölib, karboksil guruhining gidroksilini boşqa guruhlarga almaştirişi mumkin, mas, K.k. spirtlar ta'sirida, mineral kislotalar iştirokida) murakkab efirlar, PC15, tionil xlorid, sulfuril xlorid ta'sirida esa xlorangidridlar, suv tortib oluvçi vositalar iştirokida esa angidridlar (RCO2)2O hosil qiladi. K.k. amidlarini xlor angidridlarga ammiak, aminlar ta'sir ettirib oliş mumkin. K.k. radikal qismi böyiça ham turli xil reaksiyalarga kirişa oladi.
K.k. tabiatda erkin va birikma holida keng tarqalgan. Ular yoğ, efir moyi, höl mevalar tarkibiga kiradi. K.k. tabiiy birikmalardan (yuqori yoğ kislotalari, limon kislotasi va b.) yoki sintetik usulda, mas, spirtlar, aldegidlarni oksidlab olinadi. Açitiş (moy kislotali, sut kislotali, sirka kislotali açitiş) yöli b-n K.k. oliş ham keng tarqalgan. K.k. va ularning hosilalari xalq xöjaligida keng qöllaniladi. Mac. paxta moyidan olinadigan distillangan yoğ kislotalari asosida turli xil sovunlar tayyorlanadi. Telomerizatsiya usulida olingan yuqori tarmoqlangan yoğ kislotalar (VIK) asosida lok, emallar i.ç. yölga qöyilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАРБОН КИСЛОТАЛАР – таркибида карбоксил гуруҳ сақловчи органик бирикмалар. Карбоксил гуруҳ б-н боғланган радикалга қараб К.к. алифатик (тўйинган, тўйинмаган), алициклик, ароматик ва гетероциклик бўлиши мумкин. Карбоксил гуруҳнинг сонига қараб бир, икки ва кўп асосли ёки молекуласига — ОН, =СО, Н, каби гуруҳлар киришига қараб окси-, кето- ва амино- К.к. деб аталади. К.к. кўпинча, анъанавий (тривиал) ном б-н аталади: сирка, салицил, мой, капрон, валериан каби кислоталар кучсиз бўлиб, диссоциаланиш константаси 1,4- 10 5 атрофида. Лекин карбоксил гуруҳи электрофиль радикал б-н боғланган бўлса, унинг кислоталик кучи ортади, мас, бензой кислота (С6Н5СО-ОН), пропиол кислота (НС=С-СООН) ва б.
К.к. кимёвий фаол бўлиб, карбоксил гуруҳининг гидроксилини бошқа гуруҳларга алмаштириши мумкин, мас, К.к. спиртлар таъсирида, минерал кислоталар иштирокида) мураккаб эфирлар, РС15, тионил хлорид, сулфурил хлорид таъсирида эса хлорангидридлар, сув тортиб олувчи воситалар иштирокида эса ангидридлар (RCO2)2O ҳосил қилади. К.к. амидларини хлор ангидридларга аммиак, аминлар таъсир эттириб олиш мумкин. К.к. радикал қисми бўйича ҳам турли хил реакцияларга кириша олади.
К.к. табиатда эркин ва бирикма ҳолида кенг тарқалган. Улар ёғ, эфир мойи, ҳўл мевалар таркибига киради. К.к. табиий бирикмалардан (юқори ёғ кислоталари, лимон кислотаси ва б.) ёки синтетик усулда, мас, спиртлар, альдегидларни оксидлаб олинади. Ачитиш (мой кислотали, сут кислотали, сирка кислотали ачитиш) йўли б-н К.к. олиш ҳам кенг тарқалган. К.к. ва уларнинг ҳосилалари халқ хўжалигида кенг қўлланилади. Mac. пахта мойидан олинадиган дистилланган ёғ кислоталари асосида турли хил совунлар тайёрланади. Теломеризация усулида олинган юқори тармоқланган ёғ кислоталар (ВИК) асосида лок, эмаллар и.ч. йўлга қўйилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.