Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kardiologiya

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 157–158-b. — ziyouz.com

    Kardiologiya (kardio... va ...logiya)— tibbiyot fanining bir bölimi: yurak-tomir sistemasining tuzilişi, funksiyasi va kasalliklarini, ularning yuzaga keliş sabablari, rivojlaniş mexanizmlari, öziga xos keçişi hamda diagnostikasini örganadi, şuningdek, ularni aniqlaş, davolaş va oldini oliş usullarini işlab çiqadi. K.ning mustaqil fan sifatida şakllanişi va rivojlanişi 19-20-a.larga töğri keladi. Bu Aristotel, Gippokrat, Dioskorid, Galen va Ibn Sinolarning faoliyati b-n boğliq. 1628 y. ingliz vraçi Garvey qon aylaniş doirasini tavsiflaganidan söng K. masalalariga oid bilimlar töplana bordi. 1761 i. avstraliyalik vraç Auenbrugger içki a'zolarni tadqiq etişning yangi usuli — perkussiyapp kaşf etdi. 19-a.da stenokardiya, revmatizm, yurak poroklariga xos klinik alomatlar aniqlandi. Fransuz vraçi J. Buyo (1835) va G. I. Sokolskiy (1836) asarlarida revmatizm va yurakning şikastlanişi örtasida boğliklik borligi haqidagi fikrlar ilgari surilgan. Fransiyalik olim R. Laennek tomonidan 1816 y. stetoskopnit ixtiro etilişi va amaliyetda auskultatsiya usulining joriy qilinişi (1819) tufayli yurak-tomir kasalliklari diagnostikasi kölami ança kengaydi.

    1889Y. fransuz vraçi P. Potep arterial qon bosimini ölçaş asbobi — monometrni taklif etdi; şu maqsadda 1896 y. italiyalik olim S. Riva-Roççi apparatidan foydalana boşlandi. 19-a. ning 2-yarmiga kelib fiziologiya fani ulkan yutuqlarga erişdi. Nemis fiziologi K. Lyudvig va rus olimi F. V. Ovsyannikov uzunçoq miyada tomirlarni harakatlantiruvçi markaz borligini, E. Veber (nemis), I. F. Sion va I. P. Pavlov markaziy nerv sistemasining yurak va tomirlar faoliyatiga ta'sir etiş xususiyatini aniqladilar. S. B. Botkin klinik K.ga asos soldi. G. F. Lang (1935) ning yurak-tomir sistemasi kasalliklari tasnifi va miokard distrofiyasi töğrisidagi ta'limoti hanuzgaça öz ahamiyatini yöqotgani yöq.

    Özbekistonda K. sohasiga 20-a. ning 30 y.larida asos solindi, bunda terapevtik maktab asosçilari M. N. Slonim va N. A. Kassirskiylar yurak-tomir kasalliklariga terapevtik yondoşiş yönalişlarini belgilab berdilar. Ularning bu sohada olib borgan tadqiqotlari K. taraqqiyotiga asos böldi. Örta Osiyo şaroitida yuqori harorat, quyoş nuri, quruq va çang havoning qon aylanişiga salbiy ta'siri örganildi. (3. I. Umidova, O. N. Pavlova, N. I. Ismoilov, X. I. Yanboyeva), şuningdek, qon aylaniş meyorlari va patologiyasiga xos körsatkiçlar aniqlandi. Ob-havo özgarişining gipertoniya b-n kasallangan bemorlarga meteopatik ta'siri tavsiflab berildi; arterial bosim (AB) ning kötarilişi bemorning yoşiga bevosita boğliq ekanligi örganildi (A. K. Kaplan, A. B. Bahodirov, R. A. Katsenoviç, A.A. Orifjonov va b.). Gipertoniya kasalliginpt keçişi qontomir reaktivligi, taşqi nafas, buyraklar funksiyasi, suv-tuz almaşinuvi holatlari örganilib, bunda AB ning kötarilişi b-n ular örtasida bevosita boğliqlik mavjudligi aniqlandi (A. B. Bahodirov, 3. A. Dolimov, T. U. Maqsudxonov va b.). Lipidlar almaşinuvi natijasida elektrolitlar va mikroelementlar almaşinuvidagi buzilişlarda paralellar yuzaga kelişi, ateroskleroz rivojlanişida immunologik reaktivlikda özgarişlar bölişi qayd etildi (A. Xöjayev, A. I. Nikolayev, N.Uu.Abdullayev, Şodmonov va b.). Ateroskleroz b-n şikastlangan qon tomirlarni jarrohlik usulida davolaş (V. V. Vohidov, Ö. O. Oripov, D. S. Ğulomov, ŞM.Karimov va b.) mumkinligi : ilmiy va amaliy jihatdan asoslandi. Mahalliy dorivor ösimliklardan tayyorlangan 5 ta yangi preparatdan ateroskleroz, aritmiya, miokard infarktini davolaşda foydalaniş (R. Q. Kurbonov, G. K. Qiyoqboyev); ötkir miokard infarktiga çalingan bemorlar soğliğini bosqiçma-bosqiç tiklaş masalalari hal etildi. Yurak-tomir sistemasi kasalliklarining ob-havo şaroitiga boğliqligi (KM.Yöldoşev, Ö'.B.Şaronov, A.M.Ubaydullayev), yurak-tomir kasalliklarining diagnostikasi va oldini oliş yöllari örganildi (RA.Abdullayev). In-t olimlari tomonidan bemorlarga yordam körsatişning yangi şakli — ambulator davolaş yölga qöyildi.Hozir respublikada ambulator davolaşga ixtisoslaştirilgan 10 dan ortiq markaz faoliyat körsatadi. 1999 y.dan Kardiologiya i.t. in-tining kardiologiya markazit aylantirilişi kardiologiya muammolarini aniq yagona reja asosida rivojlantiriş imkonini berdi.

    Ad.:Yuldoşev K.Yu., Xol matov B.X., Maksumova M.G., Kliniçeskaya elektrokardiografiya, T., 1995; Yuldaşev K.Yu. i dr., Farmakoterapiya infarkta miokarda, T., 1995.

    Ravşanbek Qurbonov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КАРДИОЛОГИЯ (кардио... ва ...логия)— тиббиёт фанининг бир бўлими: юрак-томир системасининг тузилиши, функцияси ва касалликларини, уларнинг юзага келиш сабаблари, ривожланиш механизмлари, ўзига хос кечиши ҳамда диагностикасини ўрганади, шунингдек, уларни аниқлаш, даволаш ва олдини олиш усулларини ишлаб чиқади. К.нинг мустақил фан сифатида шаклланиши ва ривожланиши 19-20-а.ларга тўғри келади. Бу Аристотель, Гиппократ, Диоскорид, Гален ва Ибн Синоларнинг фаолияти б-н боғлиқ. 1628 й. инглиз врачи Гарвей қон айланиш доирасини тавсифлаганидан сўнг К. масалаларига оид билимлар тўплана борди. 1761 и. австралиялик врач Ауэнбруггер ички аъзоларни тадқиқ этишнинг янги усули — перкуссияпп кашф этди. 19-а.да стенокардия, ревматизм, юрак порокларига хос клиник аломатлар аниқланди. Француз врачи Ж. Буйо (1835) ва Г. И. Сокольский (1836) асарларида ревматизм ва юракнинг шикастланиши ўртасида боғликлик борлиги ҳақидаги фикрлар илгари сурилган. Франциялик олим Р. Лаэннек томонидан 1816 й. стетоскопнит ихтиро этилиши ва амалиетда аускультация усулининг жорий қилиниши (1819) туфайли юрак-томир касалликлари диагностикаси кўлами анча кенгайди.

    1889Й. француз врачи П. Потеп артериал қон босимини ўлчаш асбоби — монометрни таклиф этди; шу мақсадда 1896 й. италиялик олим С. Рива-Роччи аппаратидан фойдалана бошланди. 19-а. нинг 2-ярмига келиб физиология фани улкан ютуқларга эришди. Немис физиологи К. Людвиг ва рус олими Ф. В. Овсянников узунчоқ мияда томирларни ҳаракатлантирувчи марказ борлигини, Э. Вебер (немис), И. Ф. Цион ва И. П. Павлов марказий нерв системасининг юрак ва томирлар фаолиятига таъсир этиш хусусиятини аниқладилар. С. Б. Боткин клиник К.га асос солди. Г. Ф. Ланг (1935) нинг юрак-томир системаси касалликлари таснифи ва миокард дистрофияси тўғрисидаги таълимоти ҳанузгача ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ.

    Ўзбекистонда К. соҳасига 20-а. нинг 30 й.ларида асос солинди, бунда терапевтик мактаб асосчилари М. Н. Слоним ва Н. А. Кассирскийлар юрак-томир касалликларига терапевтик ёндошиш йўналишларини белгилаб бердилар. Уларнинг бу соҳада олиб борган тадқиқотлари К. тараққиётига асос бўлди. Ўрта Осиё шароитида юқори ҳарорат, қуёш нури, қуруқ ва чанг ҳавонинг қон айланишига салбий таъсири ўрганилди. (3. И. Умидова, О. Н. Павлова, Н. И. Исмоилов, X. И. Янбоева), шунингдек, қон айланиш меъёрлари ва патологиясига хос кўрсаткичлар аниқланди. Об-ҳаво ўзгаришининг гипертония б-н касалланган беморларга метеопатик таъсири тавсифлаб берилди; артериал босим (АБ) нинг кўтарилиши беморнинг ёшига бевосита боғлиқ эканлиги ўрганилди (А. К. Каплан, А. Б. Баҳодиров, Р. А. Каценович, А.А. Орифжонов ва б.). Гипертония касаллигинпт кечиши қонтомир реактивлиги, ташқи нафас, буйраклар функцияси, сув-туз алмашинуви ҳолатлари ўрганилиб, бунда АБ нинг кўтарилиши б-н улар ўртасида бевосита боғлиқлик мавжудлиги аниқланди (А. Б. Баҳодиров, 3. А. Долимов, Т. У. Мақсудхонов ва б.). Липидлар алмашинуви натижасида электролитлар ва микроэлементлар алмашинувидаги бузилишларда паралеллар юзага келиши, атеросклероз ривожланишида иммунологик реактивликда ўзгаришлар бўлиши қайд этилди (А. Хўжаев, А. И. Николаев, Н.Уу.Абдуллаев, Шодмонов ва б.). Атеросклероз б-н шикастланган қон томирларни жарроҳлик усулида даволаш (В. В. Воҳидов, Ў. О. Орипов, Д. С. Ғуломов, ШМ.Каримов ва б.) мумкинлиги : илмий ва амалий жиҳатдан асосланди. Маҳаллий доривор ўсимликлардан тайёрланган 5 та янги препаратдан атеросклероз, аритмия, миокард инфарктини даволашда фойдаланиш (Р. Қ. Курбонов, Г. К. Қиёқбоев); ўткир миокард инфарктига чалинган беморлар соғлиғини босқичма-босқич тиклаш масалалари ҳал этилди. Юрак-томир системаси касалликларининг об-ҳаво шароитига боғлиқлиги (КМ.Йўлдошев, Ў’.Б.Шаронов, A.M.Убайдуллаев), юрак-томир касалликларининг диагностикаси ва олдини олиш йўллари ўрганилди (РА.Абдуллаев). Ин-т олимлари томонидан беморларга ёрдам кўрсатишнинг янги шакли — амбулатор даволаш йўлга қўйилди.Ҳозир республикада амбулатор даволашга ихтисослаштирилган 10 дан ортиқ марказ фаолият кўрсатади. 1999 й.дан Кардиология и.т. ин-тининг кардиология марказит айлантирилиши кардиология муаммоларини аниқ ягона режа асосида ривожлантириш имконини берди.

    Ад.:Юлдошев К.Ю., Хол матов Б.Х., Максумова М.Г., Клиническая электрокардиография, Т., 1995; Юлдашев К.Ю. и др., Фармакотерапия инфаркта миокарда, Т., 1995.

    Равшанбек Қурбонов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.