Kareliya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160–163-b. — ziyouz.com
Kareliya KARELIYA, Kareliya Respublika s i — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Rossiyaning şim.-ğarbida joylaşgan. Mayd. 172,4 ming km2. Aholisi 771,1 ming kişi (1999). 16 tuman, 13 şahar, 44 şaxarça bor. Poytaxti — Petrozavodsk ş.
Davlat tuzumi. K. — respublika. Qonun çiqaruvçi organi — 2 palata (Respublika palatasi va Vakillar palatasi)dan iborat Qonun çiqaruvçi majlis (parlament). Ijroiya xrkimiyatni hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. K. hududi aksari past-baland (eng baland joyi 578 m) tekislikdir. Relyefida muzlik izlari qolgan. K.ning Finlyandiyaga yondoş qismi sertepa. Oq dengiz, Onega va Ladoga köllari sohili pasttekislik. Har xil quriliş materiallari (granit, diabaz, marmar va h.k.), pegmatit, slyuda, temir va titan rudasi konlari bor. Iqlimi kontinental va dengiz iqlimi. Qişi yumşoq (fev.da —8° dan —12° gaça), yozi salqin (iyulda 14°—16°) va qisqa, havo namligi nisbatan yuqori. Yillik örtaça yoğin 400—600 mm. K.da botqoqlik va köl (61 ming ta) köp; eng yiriklari: Ladoga va Onega köllari. Daryolari qisqa, sersuv, serostona, şarşara köp. Vodla, Kem, Vig va b. yirik daryolarida yoğoç oqiziladi. Ba'zi daryolarining quyi qismida kema qatnaydi. K. hududining 18% köllar, yarmidan köpi örmon, 18% botqoqlik. Tuproqlari, asosan, podzol, botqoq-podzol va botqokli tuproq. K.da oq tovuşqon, suv qunduzi, ondatra, qönğir ayiq, şim. buğusi, los, Grenlandiya tyuleni va turli xil baliqlar bor. Kivaç, Kostamukşa qöriqxonalari, «Paanayarvi» milliy boği mavjud.
Aholisi. Tub joy aholisi karellar; rus, belorus, ukrain, fin, veps va b. ham yaşaydi. Aholining 74% şaharlarda istiqomat qiladi. Rasmiy tillari — rus, fin, karel tillari. Dindorlar, asosan, xristianlar. Yirik şaharlari: Petrozavodsk, Kondopoga, Segeja, Kostomukşa va b.
Tarixi. K. hududida odamlar mezolit davridan yaşay boşlaganlar. Ular baliq ovlaş, ovçilik b-n şuğullangan. Mil. 1-ming yillik oxirida K. böyni va Ladoga kölining şim.da karellar, Ladoga va Onega köllari oraliğida vepslar, şim.roqda saamlar yaşagan. K.ga mil. 2-ming yillik boşlarida slavyanlar kelib, dehqonçilik, tuz oliş işlari va baliq ovlaş b-n şuğullana boşladi. K. hududi 9-a.dan 12-a. boşlarigaça Qad. Rus davlati, keyinroq Novgorod qöl ostida böldi.
13-a.da K.ning bir qismi şvedlar tasarrufiga ötdi va ular Viborg qal'asini qurdi. Şim. uruş (1700—21) dan keyin bu hudud Rossiyaga qaraşli böldi. 18-a. boşlarida K.da bir neça metallurgiya z-dlari qurildi va ular Rossiya qöşinlarini zambaraklar b-n ta'minlab turdi. 18-a.da dehqonlarning qözğolonlari bölib ötdi, lekin ularni podşo Rossiyasi şavqatsiz bostirdi. Krepostnoy huquq bekor qilingaç (1861), sanoat, asosan, taxta tiliş z-dlari barpo etildi. 1917 y. noyab. — 1918 y. apr. da K.da şöro hokimiyati örnatildi. 1920 y. 8 iyunda RSFSR tarkibida K. mehnat kommunasi taşkil etildi, 1923 y.da u muxtor respublikaga aylantirildi. 1940 y.dan 1956 y.gaça ittifoqdoş respublika maqomida böldi va Karel-Fin şöro respublikasi, 1956— 90 y.larda K. muxtor respublikasi deb ataldi. 1991 y. noyab. dan K. Respublikasi.
Xöjaligi. K. sanoatida örmon, yoğoçsozlik va sellyuloza-qoğoz tarmoklari yetakçi örinda. Şu tarmoklarning korxonalarida taxta tilinadi, faner, yiğma uylar, çanği, yoğoç tolali plita, sellyuloza, karton, qoğoz işlab çiqariladi. Maşinasozlik va metallsozlikda yoğoç sudraş traktorlari, sellyuloza-qoğoz va kimyo sanoati uçun maşina-uskunalar, yoğoçsozlik stanoklari, kemalar, priborlar va b. işlab çikariş rivojlangan. Rangli metallurgiya Nadvoitsk alyuminiy z-didan iborat. Quriliş aşyolari va b. mineral xom aşyo negizida konçilik sanoati yuzaga kelgan. Kostomukşa temir ruda konida metall boyitiş k-ti barpo etilgan. Oziq-ovqat sanoatida baliq, göşt-sut, novvoylik va b. tarmoqlar, yengil sanoatda trikotaj, tikuvçilik va poyabzal tarmoqlari mavjud. Badiiy hunarmandçilik rivojlangan. Energetika xöjaligining asosini GESlar va Petrozavodsk issiqlik elektr st-yasi taşkil etadi. Bir yilda örtaça 5 mlrd. kVt-soatga yaqin elektr energiya hosil kilinadi.
Q.x., asosan, sut çorvaçiligi, parrandaçilik va kartoşka yetiştiriş, sabzavotçilikka ixtisoslaşgan. Baliqçilik, möynabop darrandaçilik rivojlangan. T. y. uzunligi 2 ming km dan oşadi, avtomobil yöllari uz. 7,5 ming km ga yaqin. Eng muhim suv yöllari: Oq dengiz, Onega va Ladoga köllari, Oq dengiz — Boltiq kanali. Avtomobil va aviatsiya transportidan ham foydalaniladi. Sayyohlik rivojlangan (Valaam, Kiji va b. orollar).
Tibbiy xizmat. 4 mingdan ortiq vraç, 10 mingdan köproq örta tibbiyot xodimi aholiga xizmat körsatadi. Vraçlar Petrozavodsk un-tining tibbiyot f-tida tayyorlanadi. Marsial suvlari, Sortavala kurorti, köpgina sanatoriy va dam oliş uylari bor.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. K.dagi 336 kunduzgi umumiy ta'lim maktabida 117 ming, 16 örta maxsus öquv yurtida 12 ming öquvçi, 3 oliy öquv yurti (Petrozavodsk un-ti, ped. in-ti, konservatoriya)da qariyb 10 ming talaba ta'lim oladi. K.da örmon sanoati i.t. in-ti, Şim. baliq xöjaligi i. t. inti va b. ilmiy muassasalar, 4 professional teatr, 10 xalq teatri, 7 muzey, jum-ladan, Kiji muzey-qöriqxonasi bor. Karel, fin va rus tillarida gaz. xamda jurlar naşr etiladi. Radioeşittiriş va telekörsatuvlar yölga qöyilgan.
Adabiyoti. Kad. epik qöşiklar asosida yaratilgan karel va fin xalklarining eposi — «Kalevala» jahon adabiyoti durdonalaridan hisoblanadi. Yozma adabiyoti 20-a. boşlarida paydo bölib rivojlandi. 1934 y. Yozuvçilar uyuşmasi tuzildi, 30-y.lar adabiyotida X. Tixli dilogiyasi, E. Parras romani dunyo yuzini kördi, lirik şe'rlar, oçerk va hikoyalarda ölka xalqlarining hayoti aks ettirildi. Rus va fin tillarida adabiy jur.lar çika boşladi. Köplab yozuvçilar uruş mavzuida asarlar yezdi. Uruşdan söng K. adabiyotiga yozuvçilarning yoş avlodi kirib keldi. A. Timonen, F. Trofimov va b.ning asarlari naşr etildi. K.da folklorşunoslik, adabiyotşunoslik va tarjimaçilik rivojlangan.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Oq dengiz, Onega köli sohillaridagi qoyalarda neolit davri va jez asriga oid odam, hayvon va ov manzaralari tasvirlari topilgan. K.da örmon köpligi yoğoç me'morligining tez rivojlanişiga imkon berdi. Ayniqsa, tomi ikki nişabli çorsi yoğoç uylar, tomi tört nişabli ibodatxonalar köp uçraydi. 17-a. 2-yarmida gumbazli, qubbali binolar kurila boşladi. Binolar K.ning şim.da sodda, bezaksiz, jan. va jan.-ğarbida sernaqş, körimli işlangan. 18-a.da dastlab Petrozavodskda barokko, söngra klassitsizm uslubida 8 binoli aylana maydon (me'mori Ye. S. Nazarov va b.) yaratildi. 20-a. 40—50-y.lar me'morligida orderlik elementlari qöllandi (mas, Aloqa uyi, Rus musiqali drama teatri — me'mori S. G. Brodskiy va b.), şuningdek, xalq yoğoç me'morligi asosida Petrozavodskda yozgi kinoteatr qurildi. Keyingi yillarda köpgina ma'muriy, sanoat va jamoat binolari, uy-joylar zamonaviy uslubda barpo etildi.
Professional tasviriy san'atning paydo bölişida rassom V. N. Popovning qissasi katta. 20-a.ning 2-yarmida köpgina manzara asar (S. X. Yuntunen), portret (G. A. Stronk) va natyurmortlar (L. F. Lankinen, M. Ş. Yufa va b.) yaratildi; grafika, kitob bezagi ravnaq topib, milliy linogravyura va ofortlar yuzaga keldi. Xalq san'atida yoğoç öymakorligi, butxona, uy peştoklariga naqş, mebel va idişlarga nafis gullar soliş xamda kaştadözlik alohida örin tutadi.
Musiqa san'ati xalq an'analari asosida va qöşni xalqlar musiqasi ta'sirida rivojlanib keldi. K.da kantele (çertib çalinadigan), youxikko, virsikannel (kamonli), şuningdek, qayin pöstloğidan yasalgan çöpon surnayi kabi xalq sozlari tarqalgan. 19-a.da runa ijroçilaridan A. Pertunen b-n uning öğli Miyxkali, A. Malinen kabilar şuhrat qozongan. 20-a. 1-yarmida xalq qöşiqlari töplamlari, professional musiqa madaniyatining dastlabki asarlari naşr etildi. G. R. Sinisalo karel simfoniyasi va milliy baletining, R. S. Pergament milliy komik operasining dastlabki mualliflaridir. K. musiqa teatri, drama teatri, simfonik orkestr, «Kantele» aşula va rake ansambli, filarmoniya, musiqa bilim yurti, musika maktablari mavjud. Kompozitorlardan K. Rautio, S. Leonçik, G. Vavilov, qöşiqçilardan S. Rikka, I. Gridçina, 3. Petçenko, dirijer I. Şerman va b. maşhur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАРЕЛИЯ, Карелия Республика с и — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Россиянинг шим.-ғарбида жойлашган. Майд. 172,4 минг км2. Аҳолиси 771,1 минг киши (1999). 16 туман, 13 шаҳар, 44 шахарча бор. Пойтахти — Петрозаводск ш.
Давлат тузуми. К. — республика. Қонун чиқарувчи органи — 2 палата (Республика палатаси ва Вакиллар палатаси)дан иборат Қонун чиқарувчи мажлис (парламент). Ижроия хркимиятни ҳукумат амалга оширади.
Табиати. К. ҳудуди аксари паст-баланд (энг баланд жойи 578 м) текисликдир. Рельефида музлик излари қолган. К.нинг Финляндияга ёндош қисми сертепа. Оқ денгиз, Онега ва Ладога кўллари соҳили пасттекислик. Ҳар хил қурилиш материаллари (гранит, диабаз, мармар ва ҳ.к.), пегматит, слюда, темир ва титан рудаси конлари бор. Иқлими континентал ва денгиз иқлими. Қиши юмшоқ (фев.да —8° дан —12° гача), ёзи салқин (июлда 14°—16°) ва қисқа, ҳаво намлиги нисбатан юқори. Йиллик ўртача ёғин 400—600 мм. К.да ботқоқлик ва кўл (61 минг та) кўп; энг йириклари: Ладога ва Онега кўллари. Дарёлари қисқа, серсув, серостона, шаршара кўп. Водла, Кемь, Виг ва б. йирик дарёларида ёғоч оқизилади. Баъзи дарёларининг қуйи қисмида кема қатнайди. К. ҳудудининг 18% кўллар, ярмидан кўпи ўрмон, 18% ботқоқлик. Тупроқлари, асосан, подзол, ботқоқ-подзол ва ботқокли тупроқ. К.да оқ товушқон, сув қундузи, ондатра, қўнғир айиқ, шим. буғуси, лось, Гренландия тюлени ва турли хил балиқлар бор. Кивач, Костамукша қўриқхоналари, «Паанаярви» миллий боғи мавжуд.
Аҳолиси. Туб жой аҳолиси кареллар; рус, белорус, украин, фин, вепс ва б. ҳам яшайди. Аҳолининг 74% шаҳарларда истиқомат қилади. Расмий тиллари — рус, фин, карел тиллари. Диндорлар, асосан, христианлар. Йирик шаҳарлари: Петрозаводск, Кондопога, Сегежа, Костомукша ва б.
Тарихи. К. ҳудудида одамлар мезолит давридан яшай бошлаганлар. Улар балиқ овлаш, овчилик б-н шуғулланган. Мил. 1-минг йиллик охирида К. бўйни ва Ладога кўлининг шим.да кареллар, Ладога ва Онега кўллари оралиғида вепслар, шим.роқда саамлар яшаган. К.га мил. 2-минг йиллик бошларида славянлар келиб, деҳқончилик, туз олиш ишлари ва балиқ овлаш б-н шуғуллана бошлади. К. ҳудуди 9-а.дан 12-а. бошларигача Қад. Рус давлати, кейинроқ Новгород қўл остида бўлди.
13-а.да К.нинг бир қисми шведлар тасарруфига ўтди ва улар Виборг қалъасини қурди. Шим. уруш (1700—21) дан кейин бу ҳудуд Россияга қарашли бўлди. 18-а. бошларида К.да бир неча металлургия з-длари қурилди ва улар Россия қўшинларини замбараклар б-н таъминлаб турди. 18-а.да деҳқонларнинг қўзғолонлари бўлиб ўтди, лекин уларни подшо Россияси шавқатсиз бостирди. Крепостной ҳуқуқ бекор қилингач (1861), саноат, асосан, тахта тилиш з-длари барпо этилди. 1917 й. нояб. — 1918 й. апр. да К.да шўро ҳокимияти ўрнатилди. 1920 й. 8 июнда РСФСР таркибида К. меҳнат коммунаси ташкил этилди, 1923 й.да у мухтор республикага айлантирилди. 1940 й.дан 1956 й.гача иттифоқдош республика мақомида бўлди ва Карел-Фин шўро республикаси, 1956— 90 й.ларда К. мухтор республикаси деб аталди. 1991 й. нояб. дан К. Республикаси.
Хўжалиги. К. саноатида ўрмон, ёғочсозлик ва целлюлоза-қоғоз тармоклари етакчи ўринда. Шу тармокларнинг корхоналарида тахта тилинади, фанер, йиғма уйлар, чанғи, ёғоч толали плита, целлюлоза, картон, қоғоз ишлаб чиқарилади. Машинасозлик ва металлсозликда ёғоч судраш тракторлари, целлюлоза-қоғоз ва кимё саноати учун машина-ускуналар, ёғочсозлик станоклари, кемалар, приборлар ва б. ишлаб чикариш ривожланган. Рангли металлургия Надвоицк алюминий з-дидан иборат. Қурилиш ашёлари ва б. минерал хом ашё негизида кончилик саноати юзага келган. Костомукша темир руда конида металл бойитиш к-ти барпо этилган. Озиқ-овқат саноатида балиқ, гўшт-сут, новвойлик ва б. тармоқлар, енгил саноатда трикотаж, тикувчилик ва пойабзал тармоқлари мавжуд. Бадиий ҳунармандчилик ривожланган. Энергетика хўжалигининг асосини ГЭСлар ва Петрозаводск иссиқлик электр ст-яси ташкил этади. Бир йилда ўртача 5 млрд. кВт-соатга яқин электр энергия ҳосил килинади.
Қ.х., асосан, сут чорвачилиги, паррандачилик ва картошка етиштириш, сабзавотчиликка ихтисослашган. Балиқчилик, мўйнабоп даррандачилик ривожланган. Т. й. узунлиги 2 минг км дан ошади, автомобиль йўллари уз. 7,5 минг км га яқин. Энг муҳим сув йўллари: Оқ денгиз, Онега ва Ладога кўллари, Оқ денгиз — Болтиқ канали. Автомобиль ва авиация транспортидан ҳам фойдаланилади. Сайёҳлик ривожланган (Валаам, Кижи ва б. ороллар).
Тиббий хизмат. 4 мингдан ортиқ врач, 10 мингдан кўпроқ ўрта тиббиёт ходими аҳолига хизмат кўрсатади. Врачлар Петрозаводск ун-тининг тиббиёт ф-тида тайёрланади. Марциал сувлари, Сортавала курорти, кўпгина санаторий ва дам олиш уйлари бор.
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. К.даги 336 кундузги умумий таълим мактабида 117 минг, 16 ўрта махсус ўқув юртида 12 минг ўқувчи, 3 олий ўқув юрти (Петрозаводск ун-ти, пед. ин-ти, консерватория)да қарийб 10 минг талаба таълим олади. К.да ўрмон саноати и.т. ин-ти, Шим. балиқ хўжалиги и. т. инти ва б. илмий муассасалар, 4 профессионал театр, 10 халқ театри, 7 музей, жум-ладан, Кижи музей-қўриқхонаси бор. Карел, фин ва рус тилларида газ. хамда журлар нашр этилади. Радиоэшиттириш ва телекўрсатувлар йўлга қўйилган.
Адабиёти. Кад. эпик қўшиклар асосида яратилган карел ва фин халкларининг эпоси — «Калевала» жаҳон адабиёти дурдоналаридан ҳисобланади. Ёзма адабиёти 20-а. бошларида пайдо бўлиб ривожланди. 1934 й. Ёзувчилар уюшмаси тузилди, 30-й.лар адабиётида X. Тихли дилогияси, Э. Паррас романи дунё юзини кўрди, лирик шеърлар, очерк ва ҳикояларда ўлка халқларининг ҳаёти акс эттирилди. Рус ва фин тилларида адабий жур.лар чика бошлади. Кўплаб ёзувчилар уруш мавзуида асарлар езди. Урушдан сўнг К. адабиётига ёзувчиларнинг ёш авлоди кириб келди. А. Тимонен, Ф. Трофимов ва б.нинг асарлари нашр этилди. К.да фольклоршунослик, адабиётшунослик ва таржимачилик ривожланган.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Оқ денгиз, Онега кўли соҳилларидаги қояларда неолит даври ва жез асрига оид одам, ҳайвон ва ов манзаралари тасвирлари топилган. К.да ўрмон кўплиги ёғоч меъморлигининг тез ривожланишига имкон берди. Айниқса, томи икки нишабли чорси ёғоч уйлар, томи тўрт нишабли ибодатхоналар кўп учрайди. 17-а. 2-ярмида гумбазли, қуббали бинолар курила бошлади. Бинолар К.нинг шим.да содда, безаксиз, жан. ва жан.-ғарбида сернақш, кўримли ишланган. 18-а.да дастлаб Петрозаводскда барокко, сўнгра классицизм услубида 8 биноли айлана майдон (меъмори Е. С. Назаров ва б.) яратилди. 20-а. 40—50-й.лар меъморлигида ордерлик элементлари қўлланди (мас, Алоқа уйи, Рус мусиқали драма театри — меъмори С. Г. Бродский ва б.), шунингдек, халқ ёғоч меъморлиги асосида Петрозаводскда ёзги кинотеатр қурилди. Кейинги йилларда кўпгина маъмурий, саноат ва жамоат бинолари, уй-жойлар замонавий услубда барпо этилди.
Профессионал тасвирий санъатнинг пайдо бўлишида рассом В. Н. Поповнинг қиссаси катта. 20-а.нинг 2-ярмида кўпгина манзара асар (С. X. Юнтунен), портрет (Г. А. Стронк) ва натюрмортлар (Л. Ф. Ланкинен, М. Ш. Юфа ва б.) яратилди; графика, китоб безаги равнақ топиб, миллий линогравюра ва офортлар юзага келди. Халқ санъатида ёғоч ўймакорлиги, бутхона, уй пештокларига нақш, мебель ва идишларга нафис гуллар солиш хамда каштадўзлик алоҳида ўрин тутади.
Мусиқа санъати халқ анъаналари асосида ва қўшни халқлар мусиқаси таъсирида ривожланиб келди. К.да кантеле (чертиб чалинадиган), йоухикко, вирсиканнель (камонли), шунингдек, қайин пўстлоғидан ясалган чўпон сурнайи каби халқ созлари тарқалган. 19-а.да руна ижрочиларидан А. Пертунен б-н унинг ўғли Мийхкали, А. Малинен кабилар шуҳрат қозонган. 20-а. 1-ярмида халқ қўшиқлари тўпламлари, профессионал мусиқа маданиятининг дастлабки асарлари нашр этилди. Г. Р. Синисало карел симфонияси ва миллий балетининг, Р. С. Пергамент миллий комик операсининг дастлабки муаллифларидир. К. мусиқа театри, драма театри, симфоник оркестр, «Кантеле» ашула ва раке ансамбли, филармония, мусиқа билим юрти, мусика мактаблари мавжуд. Композиторлардан К. Раутио, С. Леончик, Г. Вавилов, қўшиқчилардан С. Рикка, И. Гридчина, 3. Петченко, дирижер И. Шерман ва б. машҳур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.