Kariotip
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 176-b. — ziyouz.com
Kariotip (kario... va yun. typos — namuna, şakl, tip), xromosomalar töplami — u yoki bu turga mansub organizmning ma'lum ölçam, şakl va songa ega xromosomalari töplami. K. tuşunçasini fanga rus genetigi G.A.Levitskiy kiritgan (1924). K. turning eng muhim genetik xususiyatlaridan bölib, har bir tur öz K.iga ega. Minglab ösimliklar, şuningdek, odam K.i örganilgan. Mac, yumşoqbuğdoy Triticum aestivum ning somatik hujayralarida 42, qattiq buğdoy T. durum nikida 28 xromosoma, suli Avena sativa ning somatik hujayralarida 42 xromosoma bor. Ösimliklarning somatik (jinssiz) hujayralarida xromosomalar soni (diploid soni deb atalib, şartli ravişda 2p b-n belgilanadi), odatda, yetilgan jinsiy hujayralarinikiga (xromosomalarning sonining yarmi gaploid soni deb atalib, p b-n belgilanadi) nisbatan 2 marta köp böladi. Xromosomalarning diploid töplami uruğlaniş davrida ota-ona xromosomalarining qöşilişidan vujudga keladi. Biri ona, ikkinçisi esa ota organizmidan ötgan xromosomalar jufti gomologik hisoblanadi. Mazkur juftdagi gomologik xromosomalar morfologik jihatdan bir xil. Har bir tur uçun hujayradagi xromosomalar soni doimiy bölsada, ba'zan bundan çetlanişlar ham kuzatiladi. Mas, gulli ösimliklar endospermasi hujayralaridagi xromosomalar töplami 3 hissa ortiq (triploid-Zp). Past yoki yuqori haroratlar ta'sirida xromosomalar kaltalaşadi, ionlovçi radiatsiya va b. ta'sirida esa qismlarga bölinib ketişi yoki töplamdan tuşib qolişi mumkin. Ayrim xromosoma yoki uning biron qismining yöqolişi, köpinça, hujayrani halokatga olib keladi. K.ni qiyosiy örganiş ösimliklar sistematikasi (kariosistematika)da, şu jumladan, madaniy ösimliklarning kelib çiqişini örganişda, seleksiyada keng qöllaniladi.
Bahodir Normatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАРИОТИП (карио... ва юн. typos — намуна, шакл, тип), хромосомалар тўплами — у ёки бу турга мансуб организмнинг маълум ўлчам, шакл ва сонга эга хромосомалари тўплами. К. тушунчасини фанга рус генетиги Г.А.Левитский киритган (1924). К. турнинг энг муҳим генетик хусусиятларидан бўлиб, ҳар бир тур ўз К.ига эга. Минглаб ўсимликлар, шунингдек, одам К.и ўрганилган. Mac, юмшоқбуғдой Triticum aestivum нинг соматик ҳужайраларида 42, қаттиқ буғдой Т. durum никида 28 хромосома, сули Avena sativa нинг соматик ҳужайраларида 42 хромосома бор. Ўсимликларнинг соматик (жинссиз) ҳужайраларида хромосомалар сони (диплоид сони деб аталиб, шартли равишда 2п б-н белгиланади), одатда, етилган жинсий ҳужайралариникига (хромосомаларнинг сонининг ярми гаплоид сони деб аталиб, п б-н белгиланади) нисбатан 2 марта кўп бўлади. Хромосомаларнинг диплоид тўплами уруғланиш даврида ота-она хромосомаларининг қўшилишидан вужудга келади. Бири она, иккинчиси эса ота организмидан ўтган хромосомалар жуфти гомологик ҳисобланади. Мазкур жуфтдаги гомологик хромосомалар морфологик жиҳатдан бир хил. Ҳар бир тур учун ҳужайрадаги хромосомалар сони доимий бўлсада, баъзан бундан четланишлар ҳам кузатилади. Мас, гулли ўсимликлар эндоспермаси ҳужайраларидаги хромосомалар тўплами 3 ҳисса ортиқ (триплоид-Зп). Паст ёки юқори ҳароратлар таъсирида хромосомалар калталашади, ионловчи радиация ва б. таъсирида эса қисмларга бўлиниб кетиши ёки тўпламдан тушиб қолиши мумкин. Айрим хромосома ёки унинг бирон қисмининг йўқолиши, кўпинча, ҳужайрани ҳалокатга олиб келади. К.ни қиёсий ўрганиш ўсимликлар систематикаси (кариосистематика)да, шу жумладан, маданий ўсимликларнинг келиб чиқишини ўрганишда, селекцияда кенг қўлланилади.
Баҳодир Норматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.