Karl Vilgelm Şeyele
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 103–104-b. — ziyouz.com
Şeyele Karl Vilgelm (1742.9.12, Ştralzund, Germaniya — 1786.21.5, Çyoping) — şved kimyogari. Şvetsiya FA a'zosi (1775). 1756— 65 yillarda Gyoteborgdagi dorixonada işlab, kimyoni mustaqil örgangan. Malmyo (176567), Stokgolm (176869), Upsal (1770 74), Çyoping (1775—86) dorixonalarida işlagan. Fridrix II taklif qilgan Berlin unti kimyo prof. lavozimini rad etgan. Ilmiy işlari kimyoning köpgina sohalarini öz içiga oladi. Umrining oxirigaça flogiston nazariyasi tarafdori bölgan. Fosfor oliş usulini taklif etgan (1769), kislorodni aniqlagan va ftorid kislota olgan (1771), erkin holdagi xlor, marganets va bariy (P) oksidni ajratib olgan (1774), vodorod arsenid va arsenat kislotani (1775), molibden va volframni kaşf etgan. 18-asrda ma'lum bölgan organik birikmalarning yarmidan ortiğini, jumladan, vino kislotani (1769), sut kislotani (1780), siydik kislotani (1776), sianur, benzoy kislotani sintez qilgan.
«Efir» terminiga aniqlik kiritgan, efirlar oliş usullarini, zaytun moyi gidrolizi mahsulotlarida glitserinni kaşf etgan. Ilk bor şovul, limon (1784), olma (1785), pirogallol (1786) kislotalarini oliş usullarini topgan. Şeyelit minerali nomi Ş.ning şarafiga qöyilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЕЕЛЕ Карл Вильгелм (1742.9.12, Штральзунд, Германия — 1786.21.5, Чёпинг) — швед кимёгари. Швеция ФА аъзоси (1775). 1756— 65 йилларда Гётеборгдаги дорихонада ишлаб, кимёни мустақил ўрганган. Мальмё (176567), Стокгольм (176869), Упсал (1770 74), Чёпинг (1775—86) дорихоналарида ишлаган. Фридрих II таклиф қилган Берлин унти кимё проф. лавозимини рад этган. Илмий ишлари кимёнинг кўпгина соҳаларини ўз ичига олади. Умрининг охиригача флогистон назарияси тарафдори бўлган. Фосфор олиш усулини таклиф этган (1769), кислородни аниқлаган ва фторид кислота олган (1771), эркин ҳолдаги хлор, марганец ва барий (П) оксидни ажратиб олган (1774), водород арсенид ва арсенат кислотани (1775), молибден ва вольфрамни кашф этган. 18-асрда маълум бўлган органик бирикмаларнинг ярмидан ортиғини, жумладан, вино кислотани (1769), сут кислотани (1780), сийдик кислотани (1776), цианур, бензой кислотани синтез қилган.
«Эфир» терминига аниқлик киритган, эфирлар олиш усулларини, зайтун мойи гидролизи маҳсулотларида глицеринни кашф этган. Илк бор шовул, лимон (1784), олма (1785), пирогаллол (1786) кислоталарини олиш усулларини топган. Шеелит минерали номи Ш.нинг шарафига қўйилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.