Karmana

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 181–182-b. — ziyouz.com

Karmana KARMANA, Karmina (asli suğdiyça Xarmana — katta saroy) — aholi yaşaydigan qad. maskanlardan biri. Navoiy viloyatida joylaşgan. Viloyat hududida ötkazilgan arxeologik tadqiqotlar va kuzatişlarning natijalaridan ma'lum bölişiça, Zarafşon vodiysining daryo, bir qismi adirlik va daştlik yerlarini kesib ötgan örta qismida joylaşgan keng bu hududda aholi örta toş davrining mustye (mil. av. 150—40 ming yilliklar) bosqiçidan boşlab yaşab keladi. Bunga misol tariqasida Kalqonota qişloği yaqinida, Uçtut mavzeida, topib tekşirilgan mustye davri toş qurollari yasaş ustaxonasi va ibtidoiy odamlar makoni hamda neolit davri (mil. av. 5—3 ming yilliklar)da çaqmoqtoş bölaklari kavlab olingan. Eng qad. kon — «Uçtut şaxtasi» (ustaxonasi)ning örni va lahmlari (tunnel qoldiklari); şuningdek, Sarmişsoy va Biyronsoy böylab jez (bronza) davridan boşlab to ilk örta asrlargaça ötgan uzoq ming yilliklar mobaynida kad. ovçi va podaçilarning qoyalarga öyib tuşirgan turli mazmundagi tasvirlari hamda ov manzaralari kabi noyob osori-atiqalarni sanab ötiş mumkin. Qalqonota va Konimex atroflarida kayd etilib, tadqiq etilgan mil. av. 6—4 va mil. 1 — 5-a. larga mansub moddiy madaniyat obidalari, Qumrabod, Arabon va Çordara kabi qad. qişloq xarobalari, şuningdek, Şodibek, Şörovul va Qalqonota mozor qörğonlaridan topilgan arxeologik topilmalarga Karaganda, qariyb ming yillikni qamragan bu davrda K. hududida, xususan, daryoning öng tomonida joylaşgan uning şim. qismida ötroq dehqonçilik hayoti ança gavjum bölgan.

Ammo K. hududining qad. tarixi, ayniqsa, bu köhna maskanda dehqonçilik va çorvaçilik yoki hunarmandçilik kabi kasb va xöjaliklarning yuzaga kelişi va taraqqiyoti, şaharsozlik madaniyatining şakllanişi tarixiga oid moddiy-madaniyat obidalari bizning davrimizgaça yetib kelmagan. Yozma manbalarda keltirilgan bor ma'lumotlar esa, asosan, keyingi davrlarga — örta asrlarga mansubdir. Buning ustiga ular ğoyatda qisqa va uzuq-yulukdir.

10-a. Buxoro tarixçisi Muhammad Narşaxiyning ta'rifiça, «Karmina Buxoro qişloqlari jumlasidan bölib, uning suvi Buxoro suvidan keladi; xiroji Buxoro xirojiga qöşiladi. Uning öziga tegişli alohida bir qişloq ham bor: unda masjidi jome barpo etilgan». Buxoro vohasining suğorma dehqonçilik yerlari K. hududidan boşlangan. Narşaxiyning ta'rifiça, vohaning Zarafşon daryosidan boş olgan suğoriş tarmoqlaridan dastlabkisi Karmina anhori hisoblangan. Uni Narşaxiy katta anhor deb yozadi. 9—10-a.larda Buxoroning dehqonçilik yerlaridan töplanadigan xiroj soliğidan tuşgan har yilgi daromad K. yerlarini qöşib hisoblaganda, «bir million bir yuz oltmiş sakkiz ming beş yuz oltmiş olti diramu beş yarim donakni taşkil etgan». Keyinçalik K.ning xiroji Buxoro xirojidan ajratilib alohida olingan.

Bu ma'lumotlardan ma'lum bölişiça, K. Buxoro vohasining dehqonçilik rustoq(tuman)lari qatoridan joy olgan. U Zarafşon daryosidan çiqarilgan alohida kanal orqali suğorilgan. K. rustoği ilk örta asrlarda Buxoro vohasining 15 ta dehqonçilik rustoklarini örab ötgan qad. mudofaa inşooti — Kanpirak devoridan taşqarida joylaşgan. Örta asr yozma manbalarida bu taşqi rustoq K., ba'zan esa Yasir nomlari b-n tilga olinadi. Rustoqning markazi ham K. nomi ostida şuxrat topgan. Narşaxiyning ma'lumoti böyiça, Buxoro b-n K. oraliği 14 farsang (98-112 km) uzunlikka ega bölgan. 12-a. muallifi Muhammad as-Sam'oniy bu masofani 18 farsax (120-144 km)gateng bölgan deb yozadi. K. rustoği hududidan oqib ötgan Zarafşon daryosining har ikki soqillari böylab Arfud yoki Varqud, Mizyamajkas, Xaromkas yoki Zargonkas va Xarjankas hamda Xudimankan kabi katta-kiçik şahar va qişloqlar joylaşgan. Aholi yaşagan bu qad. turar joy orasida eng gavjumi K. şahari xisoblanib, unda adiblar va şoirlar köp bölgan.

12-a.da K. şahri xorazmşoh Elarslon (1156-1172) tomonidan vayron qilingan. Keyinçalik u qayta tiklanib, 15-a.da yana yirik şaharga aylangan.

Sönggi örta asrlarda, xususan, Buxoro amirligida manğitlar sulolasi hukmronlik qilgan davrda (1753 — 1920) K. viloyati alohida imtiyozli beklikka ajratilib, u Buxoro amirining valiahdi tomonidan boşqarilgan. Jumladan, Amir Abdulahad va Sayd Olimxonlarning qarorgohlari K. şahrida bölgan. Hatto Abdulahad vafotidan söng, mayyit Buxorodan olib kelinib, K.da dafn etilgan.

Şörolar davrida K. Buxoro viloyatidagi şahar — Navoiy r-nining ma'muriy markazi bölgan. Keyinçalik Navoiy viloyati taşkil etilişi va Navoiy ş.ning kengayişi munosabati b-n unga qöşilib ketgan. Me'moriy yodgorliklardan Mir Sayd Bahrom maqbarasi (P-a:) va Qosim Şayx xonaqosi (16-a.) Raboti Malik xarobasi saqlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАРМАНА, Кармина (асли суғдийча Хармана — катта сарой) — аҳоли яшайдиган қад. масканлардан бири. Навоий вилоятида жойлашган. Вилоят ҳудудида ўтказилган археологик тадқиқотлар ва кузатишларнинг натижаларидан маълум бўлишича, Зарафшон водийсининг дарё, бир қисми адирлик ва даштлик ерларини кесиб ўтган ўрта қисмида жойлашган кенг бу ҳудудда аҳоли ўрта тош даврининг мустье (мил. ав. 150—40 минг йилликлар) босқичидан бошлаб яшаб келади. Бунга мисол тариқасида Калқонота қишлоғи яқинида, Учтут мавзеида, топиб текширилган мустье даври тош қуроллари ясаш устахонаси ва ибтидоий одамлар макони ҳамда неолит даври (мил. ав. 5—3 минг йилликлар)да чақмоқтош бўлаклари кавлаб олинган. Энг қад. кон — «Учтут шахтаси» (устахонаси)нинг ўрни ва лаҳмлари (туннель қолдиклари); шунингдек, Сармишсой ва Бийронсой бўйлаб жез (бронза) давридан бошлаб то илк ўрта асрларгача ўтган узоқ минг йилликлар мобайнида кад. овчи ва подачиларнинг қояларга ўйиб туширган турли мазмундаги тасвирлари ҳамда ов манзаралари каби ноёб осори-атиқаларни санаб ўтиш мумкин. Қалқонота ва Конимех атрофларида кайд этилиб, тадқиқ этилган мил. ав. 6—4 ва мил. 1 — 5-а. ларга мансуб моддий маданият обидалари, Қумрабод, Арабон ва Чордара каби қад. қишлоқ харобалари, шунингдек, Шодибек, Шўровул ва Қалқонота мозор қўрғонларидан топилган археологик топилмаларга Караганда, қарийб минг йилликни қамраган бу даврда К. ҳудудида, хусусан, дарёнинг ўнг томонида жойлашган унинг шим. қисмида ўтроқ деҳқончилик ҳаёти анча гавжум бўлган.

Аммо К. ҳудудининг қад. тарихи, айниқса, бу кўҳна масканда деҳқончилик ва чорвачилик ёки ҳунармандчилик каби касб ва хўжаликларнинг юзага келиши ва тараққиёти, шаҳарсозлик маданиятининг шаклланиши тарихига оид моддий-маданият обидалари бизнинг давримизгача етиб келмаган. Ёзма манбаларда келтирилган бор маълумотлар эса, асосан, кейинги даврларга — ўрта асрларга мансубдир. Бунинг устига улар ғоятда қисқа ва узуқ-юлукдир.

10-а. Бухоро тарихчиси Муҳаммад Наршахийнинг таърифича, «Кармина Бухоро қишлоқлари жумласидан бўлиб, унинг суви Бухоро сувидан келади; хирожи Бухоро хирожига қўшилади. Унинг ўзига тегишли алоҳида бир қишлоқ ҳам бор: унда масжиди жоме барпо этилган». Бухоро воҳасининг суғорма деҳқончилик ерлари К. ҳудудидан бошланган. Наршахийнинг таърифича, воҳанинг Зарафшон дарёсидан бош олган суғориш тармоқларидан дастлабкиси Кармина анҳори ҳисобланган. Уни Наршахий катта анҳор деб ёзади. 9—10-а.ларда Бухоронинг деҳқончилик ерларидан тўпланадиган хирож солиғидан тушган ҳар йилги даромад К. ерларини қўшиб ҳисоблаганда, «бир миллион бир юз олтмиш саккиз минг беш юз олтмиш олти дираму беш ярим донакни ташкил этган». Кейинчалик К.нинг хирожи Бухоро хирожидан ажратилиб алоҳида олинган.

Бу маълумотлардан маълум бўлишича, К. Бухоро воҳасининг деҳқончилик рустоқ(туман)лари қаторидан жой олган. У Зарафшон дарёсидан чиқарилган алоҳида канал орқали суғорилган. К. рустоғи илк ўрта асрларда Бухоро воҳасининг 15 та деҳқончилик рустокларини ўраб ўтган қад. мудофаа иншооти — Канпирак деворидан ташқарида жойлашган. Ўрта аср ёзма манбаларида бу ташқи рустоқ К., баъзан эса Йасир номлари б-н тилга олинади. Рустоқнинг маркази ҳам К. номи остида шухрат топган. Наршахийнинг маълумоти бўйича, Бухоро б-н К. оралиғи 14 фарсанг (98-112 км) узунликка эга бўлган. 12-а. муаллифи Муҳаммад ас-Самъоний бу масофани 18 фарсах (120-144 км)гатенг бўлган деб ёзади. К. рустоғи ҳудудидан оқиб ўтган Зарафшон дарёсининг ҳар икки соқиллари бўйлаб Арфуд ёки Варқуд, Мизйамажкас, Харомкас ёки Заргонкас ва Харжанкас ҳамда Худиманкан каби катта-кичик шаҳар ва қишлоқлар жойлашган. Аҳоли яшаган бу қад. турар жой орасида энг гавжуми К. шаҳари хисобланиб, унда адиблар ва шоирлар кўп бўлган.

12-а.да К. шаҳри хоразмшоҳ Эларслон (1156-1172) томонидан вайрон қилинган. Кейинчалик у қайта тикланиб, 15-а.да яна йирик шаҳарга айланган.

Сўнгги ўрта асрларда, хусусан, Бухоро амирлигида манғитлар сулоласи ҳукмронлик қилган даврда (1753 — 1920) К. вилояти алоҳида имтиёзли бекликка ажратилиб, у Бухоро амирининг валиаҳди томонидан бошқарилган. Жумладан, Амир Абдулаҳад ва Сайд Олимхонларнинг қароргоҳлари К. шаҳрида бўлган. Ҳатто Абдулаҳад вафотидан сўнг, маййит Бухородан олиб келиниб, К.да дафн этилган.

Шўролар даврида К. Бухоро вилоятидаги шаҳар — Навоий р-нининг маъмурий маркази бўлган. Кейинчалик Навоий вилояти ташкил этилиши ва Навоий ш.нинг кенгайиши муносабати б-н унга қўшилиб кетган. Меъморий ёдгорликлардан Мир Сайд Баҳром мақбараси (П-а:) ва Қосим Шайх хонақоси (16-а.) Работи Малик харобаси сақланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.