Karnataka

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184–185-b. — ziyouz.com

Karnataka — Hindistonning jan. qismidagi ştat. Arabiston dengizi sohilida. 192 ming km2. Aholisi 52,7 mln. kişi (2001), asosan kannara xalqi. Ma'muriy markazi — Bangalor ş.

K. Dekan yassitoğligining jan.-ğarbi, Ğarbiy Gat va Şarqiy Gat toğlari hamda Malabor sohilining şim. qismida joylaşgan. Daryolari serostona, gidroenergiyaga boy. Yirik daryolari — Krişna (Tungabhadra irmoği b-n) va Kaveri, yezda tölib oqadi, suğorişda keng foydalaniladi. Ğarbida doim yaş il tropik örmonlar, şarqida savannalar bor. Yillik yoğin 500— 3000 mm.

K. — agrar ştat. Aholisining 65% q. x. b-n şuğullanadi. Hududining yarmidan köproği ekinzor. Asosiy ekinlari: şoli, tariqning mahalliy turlari (jovar va ragi), makkajöxori, buğdoy va dukkakli ekinlar. Şuningdek, paxta, yer yonğoq, tamaki, şakarqamiş qam ekiladi. Mevazorlar bor. Çorvaçilikda qoramol, qöy, eçki boqiladi. Dengizdan baliqovlanadi. Qimmatbaho yoğoç tayyorlanadi. Temir rudasi, oltin (Hindistonda olinayotgan oltinning asosiy qismi), marganets rudasi, boksit, xromit va b. qazib çiqariladi. Töqimaçilik sanoati yetakçi örinda. K. Hindistonda işlab çiqarilayotgan şoyining 80% ni beradi. Movut va ip gazlama ham töqiladi. Metallurgiya (Bhadravatida qora metallurgiya, Belgaonda alyuminiy korxonasi), maşinasozlik (asosan, Bangalorda — stanoksozlik, elektrotexnika), şişa-keramika, çinni (Bangalor), sement (Belgaon, Dharvar, Bijopur), yoğoçsozlik, kön-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Sandal moyi, kimyoviy öğitlar işlab çiqariladi. Yirik sanoat markazlari: Bangalor va Maysur. Yirik porti — Yangi Mangalor.

3— 11-a.larda K.da Ğarbiy Gatlar sulolasi hukmronlik qilgan. 12—14- a.larda K. hududi Xoysalar davlati, keyinroq 16-a. oxirlariga qadar Vijayanagar davlati tarkibiga kirgan. 1399 y.da Vijayanagarga vassal bölgan Maysur ölkasi taşkil topdi. 1761 y.da Maysur taxtini Xaydar Ali egalladi. Haydar Ali va uning öğli Tipu Sulton davrida (1782—99) K. Hindiston jan.dagi eng kuçli davlat bölgan. Bu davrda K. ingliz bosqinçilariga qarşi kuraş maydoniga aylandi. 1799 y.da hokimiyat inglizlarga tobe bölgan Vodeyarlar sulolasi qöliga ötdi. Hindiston mustaqillikka erişgandan söng 1956 y.gi ma'muriy islohotga köra, Maysur ştati tuzildi. 1973 y.dan uşbu ştatga K. deb nom berildi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАРНАТАКА — Ҳиндистоннинг жан. қисмидаги штат. Арабистон денгизи соҳилида. 192 минг км2. Аҳолиси 52,7 млн. киши (2001), асосан каннара халқи. Маъмурий маркази — Бангалор ш.

К. Декан ясситоғлигининг жан.-ғарби, Ғарбий Гат ва Шарқий Гат тоғлари ҳамда Малабор соҳилининг шим. қисмида жойлашган. Дарёлари серостона, гидроэнергияга бой. Йирик дарёлари — Кришна (Тунгабҳадра ирмоғи б-н) ва Кавери, езда тўлиб оқади, суғоришда кенг фойдаланилади. Ғарбида доим яш ил тропик ўрмонлар, шарқида саванналар бор. Йиллик ёғин 500— 3000 мм.

К. — аграр штат. Аҳолисининг 65% қ. х. б-н шуғулланади. Ҳудудининг ярмидан кўпроғи экинзор. Асосий экинлари: шоли, тариқнинг маҳаллий турлари (жовар ва раги), маккажўхори, буғдой ва дуккакли экинлар. Шунингдек, пахта, ер ёнғоқ, тамаки, шакарқамиш қам экилади. Мевазорлар бор. Чорвачиликда қорамол, қўй, эчки боқилади. Денгиздан балиқовланади. Қимматбаҳо ёғоч тайёрланади. Темир рудаси, олтин (Ҳиндистонда олинаётган олтиннинг асосий қисми), марганец рудаси, боксит, хромит ва б. қазиб чиқарилади. Тўқимачилик саноати етакчи ўринда. К. Ҳиндистонда ишлаб чиқарилаётган шойининг 80% ни беради. Мовут ва ип газлама ҳам тўқилади. Металлургия (Бҳадраватида қора металлургия, Белгаонда алюминий корхонаси), машинасозлик (асосан, Бангалорда — станоксозлик, электротехника), шиша-керамика, чинни (Бангалор), цемент (Белгаон, Дҳарвар, Бижопур), ёғочсозлик, кўн-тери, озиқ-овқат саноати корхоналари мавжуд. Сандал мойи, кимёвий ўғитлар ишлаб чиқарилади. Йирик саноат марказлари: Бангалор ва Майсур. Йирик порти — Янги Мангалор.

3— 11-а.ларда К.да Ғарбий Гатлар сулоласи ҳукмронлик қилган. 12—14- а.ларда К. ҳудуди Хойсалар давлати, кейинроқ 16-а. охирларига қадар Вижаянагар давлати таркибига кирган. 1399 й.да Вижаянагарга вассал бўлган Майсур ўлкаси ташкил топди. 1761 й.да Майсур тахтини Хайдар Али эгаллади. Ҳайдар Али ва унинг ўғли Типу Султон даврида (1782—99) К. Ҳиндистон жан.даги энг кучли давлат бўлган. Бу даврда К. инглиз босқинчиларига қарши кураш майдонига айланди. 1799 й.да ҳокимият инглизларга тобе бўлган Водеярлар сулоласи қўлига ўтди. Ҳиндистон мустақилликка эришгандан сўнг 1956 й.ги маъмурий ислоҳотга кўра, Майсур штати тузилди. 1973 й.дан ушбу штатга К. деб ном берилди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.