Karno sikli
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 185–186-b. — ziyouz.com
Karno sikli — navbatma-navbat özaro almaşinib turuvçi ikki izotermik jarayon va ikki adiabatik jarayondan iborat kaytar aylanma issiqlik jarayoni. Uni birinçi bölib NL.S.Karno örgangan (1824). Rasmda K.s. koordinatalari r (bosim) va V (hajm) da körsatilgan. K. s.da iş jismi t-ra G, li issiq jism b-n ta'sirlaşib, Qt issiklikni oladi (bunda buğ kengayadi va iş bajaradi, izoterma 1—2). Söngra iş jismi adiabatik kengayib, t-ra T2 gaça soviydi (adiabata, 2—3). Şu t-ra T2 da iş jismi izotermik siqiladi va u Q2 issiqlikni sovitkiçga beradi (izoterma, 3—4). Nihoyat, iş jismi Tt t-rali boşlanğiç holatga qaytadi (adiabata, 4—1). Bunday jarayonda iş jismi bajargan foydali iş pV tekislikda izoterma va adiabata çiziqlar b-n çegaralangan yuzaga teng.
Issiklik maşinasining f.i.k. quyidagiça aniqlanadi:
Q[-Q2 A
K. s.ning f. i. k. faqat isitkiç b-n sovitkiçning t-rasiga boğliq bölib iş bajaruvçi jismning xossalariga boğliq emas.
K. s.ni taxlil qilib, quyidagi muhim xulosalarga keliş mumkin: a) aynan bir xil şaroitlarda, ya'ni isitkiç va sovitkiçlarning t-ralari bir xil bölganda barça qaytuvçan maşinalarning f. i. k. bir xil böladi; b) qaytmas maşinaning f. i. k. iş şaroiti öxşaş bölgan qaytuvçan maşinaning f. i. k.dan hamişa kiçik böladi. K. s. termodinamika va teplotexnikaning rivojlanişida muhim rol öynaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАРНО ЦИКЛИ — навбатма-навбат ўзаро алмашиниб турувчи икки изотермик жараён ва икки адиабатик жараёндан иборат кайтар айланма иссиқлик жараёни. Уни биринчи бўлиб НЛ.С.Карно ўрганган (1824). Расмда К.ц. координаталари р (босим) ва V (ҳажм) да кўрсатилган. К. ц.да иш жисми т-ра Г, ли иссиқ жисм б-н таъсирлашиб, Qt иссикликни олади (бунда буғ кенгаяди ва иш бажаради, изотерма 1—2). Сўнгра иш жисми адиабатик кенгайиб, т-ра Т2 гача совийди (адиабата, 2—3). Шу т-ра Т2 да иш жисми изотермик сиқилади ва у Q2 иссиқликни совиткичга беради (изотерма, 3—4). Ниҳоят, иш жисми Tt т-рали бошланғич ҳолатга қайтади (адиабата, 4—1). Бундай жараёнда иш жисми бажарган фойдали иш pV текисликда изотерма ва адиабата чизиқлар б-н чегараланган юзага тенг.
Иссиклик машинасининг ф.и.к. қуйидагича аниқланади:
Q[-Q2 A
К. ц.нинг ф. и. к. фақат иситкич б-н совиткичнинг т-расига боғлиқ бўлиб иш бажарувчи жисмнинг хоссаларига боғлиқ эмас.
К. ц.ни тахлил қилиб, қуйидаги муҳим хулосаларга келиш мумкин: а) айнан бир хил шароитларда, яъни иситкич ва совиткичларнинг т-ралари бир хил бўлганда барча қайтувчан машиналарнинг ф. и. к. бир хил бўлади; б) қайтмас машинанинг ф. и. к. иш шароити ўхшаш бўлган қайтувчан машинанинг ф. и. к.дан ҳамиша кичик бўлади. К. ц. термодинамика ва теплотехниканинг ривожланишида муҳим роль ўйнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.