Karst
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 194–195-b. — ziyouz.com
Karst KARST, karst hodisasi (Dinara toğliginij şim.-ğarbiy çekkasidagi Karst platosi nomidan) — toğ jinslari (ohaktoş, dolomit, bör, gips, tuz)ning suvda erişi natijasida sodir böladigan hodisa. K. hosil qiluvçi toğ jinslari yer şarida 51 mln. km2 ga yaqin maydonni egallaydi. K.ning rivojlanişi uçun suv harorati yuqori bulişi şart. K. yer yuzidan çuqurlaşgan sari kamayib boradi. K.lar oçiq va yopiq turlarga bulinadi. Karstlanuvçi toğ jinslari yer ustida yotsa, K.ning karr, voronka, quduq, ğorlar kabi şakllari o ç i q (yalanğoç) K. deyiladi. Bunday K.lar Örta dengiz atrofi mamlakatlarida, Qrim, Kavkaz va Örta Osiyoning ba'zi joylarida bor. Karstlanuvçi toğ jinslarining usti kum, gid va b. jinslar b-n qoplangan bölsa, yo p i q K. deyiladi. K. Ğarbiy Yevropa, Amerika, Avstraliyada, Krim ya.o.da, Kavkazda, Şarqiy Yevropa tekisligining kupgina qismida, Sibir va Örta Osiyoda keng tarqalgan. K. tarkalgan joylarda yer usti suvlari juda kam. Yoğinlarning hammasi K.ga yoki toğ jinslaridagi yoriqlarga singib ketadi. Karstlanuvçi toğ jinslariga singigan suv vodiylarda yer yuziga buloq şaklida çiqadi. Bunday buloklar Özbekiston xududida (Nurota, Tomdi, Zarafşon, Çatqol, Turkiston toğlari etaklarida) keng tarqalgan bölib, aholini suv b-n ta'minlaşda ahamiyatli. K. tarqalgan joylarda gidrotexnik inşoot, köp qavatli imorat, t.y. quriş noqulay. Gidrotexnik inşoot (Norak, Çorvoq va b. GES) lar, binolar, yullar qurişdan oldin K. hodisasi sinçiklab örganiladi. K. turli qazilma boyliklarni qazib olişda ham ança qiyinçiliklar (şaxtalar qazişda toğ jinslari mustahkamligini böşaştiradi, şaxtalarni suv bosib ketadi) tuğdiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАРСТ, карст ҳодисаси (Динара тоғлигиниж шим.-ғарбий чеккасидаги Карст платоси номидан) — тоғ жинслари (оҳактош, доломит, бўр, гипс, туз)нинг сувда эриши натижасида содир бўладиган ҳодиса. К. ҳосил қилувчи тоғ жинслари ер шарида 51 млн. км2 га яқин майдонни эгаллайди. К.нинг ривожланиши учун сув ҳарорати юқори булиши шарт. К. ер юзидан чуқурлашган сари камайиб боради. К.лар очиқ ва ёпиқ турларга булинади. Карстланувчи тоғ жинслари ер устида ётса, К.нинг карр, воронка, қудуқ, ғорлар каби шакллари о ч и қ (яланғоч) К. дейилади. Бундай К.лар Ўрта денгиз атрофи мамлакатларида, Қрим, Кавказ ва Ўрта Осиёнинг баъзи жойларида бор. Карстланувчи тоғ жинсларининг усти кум, гид ва б. жинслар б-н қопланган бўлса, ё п и қ К. дейилади. К. Ғарбий Европа, Америка, Австралияда, Крим я.о.да, Кавказда, Шарқий Европа текислигининг купгина қисмида, Сибирь ва Ўрта Осиёда кенг тарқалган. К. таркалган жойларда ер усти сувлари жуда кам. Ёғинларнинг ҳаммаси К.га ёки тоғ жинсларидаги ёриқларга сингиб кетади. Карстланувчи тоғ жинсларига сингиган сув водийларда ер юзига булоқ шаклида чиқади. Бундай булоклар Ўзбекистон худудида (Нурота, Томди, Зарафшон, Чатқол, Туркистон тоғлари этакларида) кенг тарқалган бўлиб, аҳолини сув б-н таъминлашда аҳамиятли. К. тарқалган жойларда гидротехник иншоот, кўп қаватли иморат, т.й. қуриш ноқулай. Гидротехник иншоот (Норак, Чорвоқ ва б. ГЭС) лар, бинолар, йуллар қуришдан олдин К. ҳодисаси синчиклаб ўрганилади. К. турли қазилма бойликларни қазиб олишда ҳам анча қийинчиликлар (шахталар қазишда тоғ жинслари мустаҳкамлигини бўшаштиради, шахталарни сув босиб кетади) туғдиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.