Kartel

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 196-b. — ziyouz.com

Kartel KARTEL, kartel bitimlari (ital. cartelio — qoğoz, hujjat) — işlab çiqaruvçilar yoki iste'molçilarning monopolistik birlaşmalari şakli; bir tarmokdagi mustaqil korxonalar, firmalar, kompaniyalarning i.ç. va sotişning umumiy hajmlari, narxlar, sotiş bozorlari, har bir iştirokçining hissasi, işçi kuçi yollaş va b. töğrisida bitimi. K. taşkil etişdan asosiy maqsad birlaşma içida raqobatni bartaraf etiş, çeklaş va uşbu kelişuvda qatnaşmagan firmalar tomonidan böladigan taşqi raqobatni bostiriş yöli b-n foydani oşirişdan iborat.

K.lar i.ç.ning konsentratsiyalaşuvi va kapitalning markazlaşuvi b-n boğliq holda 19-a. oxirida paydo böldi. 20-a.ning 1-yarmida Germaniyada keng tarqaldi. Amerikada trestlarga qarşi qonunlar çiqarilib, ayrim sohalarda K. tuziş taqiqlandi, lekin şunga karamay, maxfiy K. bitimlari davom etdi. K. 20-a. ning 20—40-y.lari örtasida sanoatning köpgina sohalarida avj oldi.

Hoz. davrda bir qator mamlakatlarda K. bitimlari tuziş monopoliyaga qarşi qonunçilik b-n taqiqlangan yoki ayrim tarmoqlar va i.ç. turlari yoki alohida şaroitlar doirasi b-n çeklangan. Jahonda son jihatidan unçalik köp bölmagan işlab çiqaruvçilar örtasida muayyan bir tovar böyiça jahon bozorini özaro bölib oliş, raqobat darajasidan ortiq bölgan foyda oliş, xonavayronlik raqobatiga yöliqmaslik maqsadlarida xalqaro K. bitimlari tuzildi.

Hoz. şaroitlarda ham bir qança qudratli xalqaro K.lar mavjud, OPEK unga yorqin misol böla oladi. Bozor monopoliyasiga karşi kuraşda mayda va örta biznes K. bitimlaridan unumli foydalanadi.

Risolat Işmuratova..

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАРТЕЛЬ, картель битимлари (итал. cartelio — қоғоз, ҳужжат) — ишлаб чиқарувчилар ёки истеъмолчиларнинг монополистик бирлашмалари шакли; бир тармокдаги мустақил корхоналар, фирмалар, компанияларнинг и.ч. ва сотишнинг умумий ҳажмлари, нархлар, сотиш бозорлари, ҳар бир иштирокчининг ҳиссаси, ишчи кучи ёллаш ва б. тўғрисида битими. К. ташкил этишдан асосий мақсад бирлашма ичида рақобатни бартараф этиш, чеклаш ва ушбу келишувда қатнашмаган фирмалар томонидан бўладиган ташқи рақобатни бостириш йўли б-н фойдани оширишдан иборат.

К.лар и.ч.нинг концентрациялашуви ва капиталнинг марказлашуви б-н боғлиқ ҳолда 19-а. охирида пайдо бўлди. 20-а.нинг 1-ярмида Германияда кенг тарқалди. Америкада трестларга қарши қонунлар чиқарилиб, айрим соҳаларда К. тузиш тақиқланди, лекин шунга карамай, махфий К. битимлари давом этди. К. 20-а. нинг 20—40-й.лари ўртасида саноатнинг кўпгина соҳаларида авж олди.

Ҳоз. даврда бир қатор мамлакатларда К. битимлари тузиш монополияга қарши қонунчилик б-н тақиқланган ёки айрим тармоқлар ва и.ч. турлари ёки алоҳида шароитлар доираси б-н чекланган. Жаҳонда сон жиҳатидан унчалик кўп бўлмаган ишлаб чиқарувчилар ўртасида муайян бир товар бўйича жаҳон бозорини ўзаро бўлиб олиш, рақобат даражасидан ортиқ бўлган фойда олиш, хонавайронлик рақобатига йўлиқмаслик мақсадларида халқаро К. битимлари тузилди.

Ҳоз. шароитларда ҳам бир қанча қудратли халқаро К.лар мавжуд, ОПЕК унга ёрқин мисол бўла олади. Бозор монополиясига карши курашда майда ва ўрта бизнес К. битимларидан унумли фойдаланади.

Рисолат Ишмуратова..

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.