Kartoşka

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 198–200-b. — ziyouz.com

Kartoşka (Solanum tuberosum L.) — tomatdoşlar oilasiga mansub tuganak mevali köp yillik ötsimon ösimlik; asosiy oziq-ovqat mahsulotlaridan biri bölgan bir yillik oziq-ovqat, texnika va xaşaki ekin. Vatani — Jan. Amerika. 150 ga yaqin yovvoyi va madaniy turlari aksariyat Jan. va Markaziy Amerikada ösadi. Dehqonçilikda 2 turi and K.si (S.andigenum) va çili K. yoki yevropa K.si (S.tuberosum) bir yillik ekin sifatida ekiladi. K.ni Amerikaning tubjoy aholisi bundan taxm. 14 ming yil ilgari ekib kelgan. Yevropaga 1565 y. keltirilgan. Rossiyada 18-a. boşlarida ekila boşlagan. Özbekistonga esa 19-a. ning 70-y.laridan bu yerga köçib kelgan ruslar va tatarlar olib kelişgan. Jahon böyiça K. ekilgan umumiy mayd. 17,9 mln. ga, hosildorlik 16,3 t/ga, yalpi hosil 294,3 mln. t (1999). Özbekistonda ekin mayd. 52 ming ga, hosildorlik 12,7 t/ga, yalpi hosil 729,8 ming t (2000). Xitoy (3 mln.ga), Polşa (1,2 mln.ga)da köp ekiladi.

K. oziq-ovqat va yem-xaşak sifatida, şuningdek, kraxmal, spirt, glyukoza, dekstrin va b. mahsulotlar olişda xom aşyo sifatida işlatiladi. K. tuganagi tarkibida 75—80% suv, 23,7% quruq modda, şu jumladan, 17,5% kraxmal, 1—2% oqsil, 0,5% qand moddasi, 1% mineral tuzlar, şuningdek V,, B2, B6, S, RR, D vitaminlari va provitamin A (karotin), pöstida esa zaharli modda — solonin bor. K. kişilarning oziq-ovqat ratsionida muhim örinda turadi. Fiziologik tavsiya normalariga köra, bir kişi uçun yillik K. iste'moli mikdori 45 kg ni taşkil etadi.

K. namsevar (ayniqsa, gullaş va tuganak tugiş davrida), yoruğsevar, bir qadar sovuqqa çidamli ösimlik. Tuproqda tuganakdagi kurtaklari 5—8° da una boşlaydi. Tuganaklari va uruğidan köpayadi. Meristema usuli b-n virussiz uruğlik oliş texnologiyasi işlab çiqilgan.

K. ösimligi böyi 50—80 sm, 3—6 poyali. Poyasining yer ostki qismida yer osti novdalar — stolonlarda tuganaklar — K. paydo böladi. K.si okdan to qizil tusgaça va turli şaklda bulib, sirtidagi çuqurça — közçalaridan kelgusi yil yangi poyalar ösib çiqadi. Ildizi popuk ildiz tipida. Barglari juft patsimon bulingan, sarğiş-yaşildan töq yaşilgaça. Guli 2 jinsli, oq, oç binafşa tusda, 2—3 tadan, ba'zan 4 tadan joylaşgan. Özidan, goho çetdan çanglanadi. Özbekiston şaroitida K.ning köp navlari ğunçalari tökilib, gullamaydi. Mevasi 2 çanoqli, köp uruğli, sersuv rezavor.

Vegetatsiya davri 60—150 kun. K. pişib yetiliş muddatlariga qarab tezpişar (maysalaşidan yetilişiga qadar 60—65 kun), örtaça tezpişar (70—80 kun), örtaça keçpişar (PO— 120 kun), keçpişar (130—150) navlarga bölinadi. Tuganagini va uruğini ekib köpaytiriladi. Qora yoki qumloq tuproqli yerlarda möl hosil beradi. K. sabzavot almaşlab ekiş tizimida karam, bodring, poliz va dukkakli don ekinlardan böşagan yerlarda yetiştiriladi. Ertagi K. yetiştirişda uruğlik 20—40 kun yarovizatsiya qilinadi (maxsus yoruğ xonada niş çiqarişi ta'minlanadi). K. ekiladigan yerning gektariga 60—150 kg azot (oziq modda hisobida), 100—200 kg fosfor va 30—60 kg kaliyli mineral öğit, 15—20 t göng solinadi, çuqur haydaladi. Ekiş uçun, asosan, örtaça kattalikdagi (50—80 g) K. ajratiladi. Qator oralarini 60, 70, 90 sm, qatordagi tup oraliğini 25, 30 yoki 35 sm qilib 8—12 sm çuqurlikda ekiladi. Ekiş normasi gektariga 2,5—4 t. Intensiv texnologiyada örtaça hosildorlik 42—44 t/ga ni taşkil qiladi.

Özbekiston şaroitida faqat oziq-ovqat maqsadlarida yetiştiriladi. Ertagi K. fev. oxiri — martda, janubiy r-nlarda hatto keç kuzda (okt,-noyabrda), keçkisi may oxiri — iyunda ekiladi. K. qator oralari ösuv davri davomida bir neça marta yumşatiladi, 500—800 m2/ga normada ertagisi xar 7—10 kunda (7—8 marta), keçkisi har 8—10 kunda (10—15 marta) suğoriladi, oziqlantiriladi.

Özbekistonda ekiladigan asosiy navlar:

Aqrab — Özbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoşkaçilik i.t. in-tida çiqarilgan va respublikada 1996 y.dan r-nlaştirilgan. Örtaça keçpişar, pösti kizil, eti oq, közçalari çuqurroq, yumaloq, örtaça vazni 100— 130g;3arafşon — Samarqand qişloq xöjaligi in-tida yaratilgan va respublikada 1985 y.dan r-nlaştirilgan, tezpişar, serhosil, kam kraxmalli nav. Çöziq-oval şaklda, pösti oç-sarğiş, silliq, serköz; Töyimli — Özbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoşkaçilik i.t. in-tida yaratilgan, respublikada 1995 y.dan r-nlaştirilgan. örtaça keçpişar, issiqqa çidamli nav. Tugunaklari oq, yumaloq, eti oq, közçalari çuqurroq, oğirligi örtaça 110—130 g; Um id — Özbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoşkaçilik i.t. in-tida yaratilgan, 2001 y.dan r-nlaştirilgan, örtaça tezpişar, ertagi va keçki muddatlarda yetiştirişga yarokli, tuganagi şakli çöziq-oval, eti sariq.

Rossiyada çiqarilgan navlardan Sedov (ertapişar, serhosil, yumaloq, yirik, oq, yaxşi saqlanadi, aynimaydi); Lorx (örtapişar, serhosil, tuganaklari yirik, dumaloq-oval, rangi oq, serkraxmal); Falenskiy (örtapişar, eti sarğiş-oq, kam közli, tuganaklari oq, çöziq oval şaklda); Gollandiyada çiqarilgan navlardan 1998 y.dan boşlab Diamant (örtaça keçpişar, tuganaklari tekis, sarğiş, mazali); Kondor (tezpişar, rangi qizil, pösti silliq, serköz); Kardinal (örtaça keçpişar, rangi qizil, pösti silliq, serkuz) va b. ekiladi.

Kas al l i kl ari : söliş kasalligi — kasallangan ösimlik söliydi, keyinroq qurib qoladi. Ösimlik poyasi kesib qaralganda zararlangan nay töqimalari qönğir tusda böladi. Kasallik issiq kunlarda köproq tarqaladi; makrosporioz — barglarida qönğir tögarak doğlar paydo böladi. Keyinçalik kattalaşib, bargni butunlay qoplab oladi, bunday barglar quriydi. Kasallik ösimlik poyasiga ham ötib, ulardan çöziq qönğir doğlar hosil qiladi; qora ç i r i ş — poya hamda pastki barglar sarğayadi, yuqoridagilari qayiqça şaklida buraladi. Keyinçalik poyaning ostki qismi qorayadi, ingiçkalaşadi, kartoşka hosil bölmaydi; halqasimon çiriş — kasallikning boşlanişida K. palagi söliydi, tuganagi çiriydi (kesilganda qönğir halqasimon çiriş körinadi). K.ning aynişi, gotika, mayda barglilik, barglarning buralişi kabi kasalliklar ham K.ning normal ösişi, rivojlanişi va hosiliga jiddiy zarar yetkazadi.

Zararkunandalari: Özbekiston şaroitida K., köpinça, Kolorado qönğizi, şira (ösimlik biti), kuzgi tunlam, kartoşka nematodasi, qönğir kana, çirildoqlar (sikada), simqurt va buzoqboşilardan şikastlanadi.

Kuraş çoralari. Kolorado qönğiziga qarşi quyidagi preparatlardan biri 500—600 l/ga suvda aralaştirib purkaladi: detsis-0,5 l/ga, karate-0,35 l/ga, sumi alfa-0,5 l/ga, benzofosfat (fozalon)-2,0 kg/ga, regent-20—25 kg/ga, nurel D-0,7 l/ga. Kuzgi tunlamga qarşi ekişda uruğlikka, vegetatsiya davrida ösimliklarga 0,2—0,5 l/ga detsis, 0,03% li nurel, 1% li dendrobatsillin eritmasi purkalanadi. Ösimlik biti (şira)ga va çirildoq (sikada)larga qarşi BI-58—1,0—1,5 l/ga, nurel 0,7—0,8 l/ga, tolstar-0,8 l/ga; sumqurt va buzoqboşilarga qarşi zaharlangan xöraklar işlatiladi. Nematodaga qarşi kuzda yoki ekişdan 30 kun oldin gektariga 800—1000 kg dan 20% li nemagon yoki tiazin, geterofos, karbiation soçilib, tuproqning 15—20 sm li qatlamiga aralaştiriladi.

Kasalliklarning oldini oliş çoralariga almaşlab ekişni töğri taşkil qiliş, yuqori agrotexnika va kaliy öğitlaridan foydalaniş, ekin qoldiqlarini va kasallangan ösimliklarni yöqotiş, uruğlarni tanlaş tadbirlari kiradi. Bulardan taşqari, makrosporiozga qarşi ösimliklarga 1% li bordo suyuqligi, 0,3—0,5% li mis xlor oksidi eritmasi va 0,5% li sineb suspenziyasi purkaladi. Çetdan keltirilgan uruğlarda ba'zan fitoftoroz uçraydi. Bunga qarşi, makrosporiozga qarşi qöllanuvçi zaharli preparatlarni işlatiş mumkin.

Ad.: Balaşev N.I., Zeman G.O., Sabzovotçilik, T., 1977; Abdukarimov D., Safarov T., Ostonaqulov T., Dala ekinlari seleksiyasi, uruğçiligi va ge-netikasi asoslari, T., 1989.

Botir Azimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАРТОШКА (Solanum tuberosum L.) — томатдошлар оиласига мансуб туганак мевали кўп йиллик ўтсимон ўсимлик; асосий озиқ-овқат маҳсулотларидан бири бўлган бир йиллик озиқ-овқат, техника ва хашаки экин. Ватани — Жан. Америка. 150 га яқин ёввойи ва маданий турлари аксарият Жан. ва Марказий Америкада ўсади. Деҳқончиликда 2 тури анд К.си (S.andigenum) ва чили К. ёки европа К.си (S.tuberosum) бир йиллик экин сифатида экилади. К.ни Американинг тубжой аҳолиси бундан тахм. 14 минг йил илгари экиб келган. Европага 1565 й. келтирилган. Россияда 18-а. бошларида экила бошлаган. Ўзбекистонга эса 19-а. нинг 70-й.ларидан бу ерга кўчиб келган руслар ва татарлар олиб келишган. Жаҳон бўйича К. экилган умумий майд. 17,9 млн. га, ҳосилдорлик 16,3 т/га, ялпи ҳосил 294,3 млн. т (1999). Ўзбекистонда экин майд. 52 минг га, ҳосилдорлик 12,7 т/га, ялпи ҳосил 729,8 минг т (2000). Хитой (3 млн.га), Польша (1,2 млн.га)да кўп экилади.

К. озиқ-овқат ва ем-хашак сифатида, шунингдек, крахмал, спирт, глюкоза, декстрин ва б. маҳсулотлар олишда хом ашё сифатида ишлатилади. К. туганаги таркибида 75—80% сув, 23,7% қуруқ модда, шу жумладан, 17,5% крахмал, 1—2% оқсил, 0,5% қанд моддаси, 1% минерал тузлар, шунингдек В,, В2, В6, С, РР, Д витаминлари ва провитамин А (каротин), пўстида эса заҳарли модда — солонин бор. К. кишиларнинг озиқ-овқат рационида муҳим ўринда туради. Физиологик тавсия нормаларига кўра, бир киши учун йиллик К. истеъмоли микдори 45 кг ни ташкил этади.

К. намсевар (айниқса, гуллаш ва туганак тугиш даврида), ёруғсевар, бир қадар совуққа чидамли ўсимлик. Тупроқда туганакдаги куртаклари 5—8° да уна бошлайди. Туганаклари ва уруғидан кўпаяди. Меристема усули б-н вируссиз уруғлик олиш технологияси ишлаб чиқилган.

К. ўсимлиги бўйи 50—80 см, 3—6 пояли. Поясининг ер остки қисмида ер ости новдалар — столонларда туганаклар — К. пайдо бўлади. К.си окдан то қизил тусгача ва турли шаклда булиб, сиртидаги чуқурча — кўзчаларидан келгуси йил янги поялар ўсиб чиқади. Илдизи попук илдиз типида. Барглари жуфт патсимон булинган, сарғиш-яшилдан тўқ яшилгача. Гули 2 жинсли, оқ, оч бинафша тусда, 2—3 тадан, баъзан 4 тадан жойлашган. Ўзидан, гоҳо четдан чангланади. Ўзбекистон шароитида К.нинг кўп навлари ғунчалари тўкилиб, гулламайди. Меваси 2 чаноқли, кўп уруғли, серсув резавор.

Вегетация даври 60—150 кун. К. пишиб етилиш муддатларига қараб тезпишар (майсалашидан етилишига қадар 60—65 кун), ўртача тезпишар (70—80 кун), ўртача кечпишар (ПО— 120 кун), кечпишар (130—150) навларга бўлинади. Туганагини ва уруғини экиб кўпайтирилади. Қора ёки қумлоқ тупроқли ерларда мўл ҳосил беради. К. сабзавот алмашлаб экиш тизимида карам, бодринг, полиз ва дуккакли дон экинлардан бўшаган ерларда етиштирилади. Эртаги К. етиштиришда уруғлик 20—40 кун яровизация қилинади (махсус ёруғ хонада ниш чиқариши таъминланади). К. экиладиган ернинг гектарига 60—150 кг азот (озиқ модда ҳисобида), 100—200 кг фосфор ва 30—60 кг калийли минерал ўғит, 15—20 т гўнг солинади, чуқур ҳайдалади. Экиш учун, асосан, ўртача катталикдаги (50—80 г) К. ажратилади. Қатор ораларини 60, 70, 90 см, қатордаги туп оралиғини 25, 30 ёки 35 см қилиб 8—12 см чуқурликда экилади. Экиш нормаси гектарига 2,5—4 т. Интенсив технологияда ўртача ҳосилдорлик 42—44 т/га ни ташкил қилади.

Ўзбекистон шароитида фақат озиқ-овқат мақсадларида етиштирилади. Эртаги К. фев. охири — мартда, жанубий р-нларда ҳатто кеч кузда (окт,-ноябрда), кечкиси май охири — июнда экилади. К. қатор оралари ўсув даври давомида бир неча марта юмшатилади, 500—800 м2/га нормада эртагиси хар 7—10 кунда (7—8 марта), кечкиси ҳар 8—10 кунда (10—15 марта) суғорилади, озиқлантирилади.

Ўзбекистонда экиладиган асосий навлар:

Ақраб — Ўзбекистон сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик и.т. ин-тида чиқарилган ва республикада 1996 й.дан р-нлаштирилган. Ўртача кечпишар, пўсти кизил, эти оқ, кўзчалари чуқурроқ, юмалоқ, ўртача вазни 100— 130г;3арафшон — Самарқанд қишлоқ хўжалиги ин-тида яратилган ва республикада 1985 й.дан р-нлаштирилган, тезпишар, серҳосил, кам крахмалли нав. Чўзиқ-овал шаклда, пўсти оч-сарғиш, силлиқ, серкўз; Тўйимли — Ўзбекистон сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик и.т. ин-тида яратилган, республикада 1995 й.дан р-нлаштирилган. ўртача кечпишар, иссиққа чидамли нав. Тугунаклари оқ, юмалоқ, эти оқ, кўзчалари чуқурроқ, оғирлиги ўртача 110—130 г; Ум ид — Ўзбекистон сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик и.т. ин-тида яратилган, 2001 й.дан р-нлаштирилган, ўртача тезпишар, эртаги ва кечки муддатларда етиштиришга ярокли, туганаги шакли чўзиқ-овал, эти сариқ.

Россияда чиқарилган навлардан Седов (эртапишар, серҳосил, юмалоқ, йирик, оқ, яхши сақланади, айнимайди); Лорх (ўртапишар, серҳосил, туганаклари йирик, думалоқ-овал, ранги оқ, серкрахмал); Фаленский (ўртапишар, эти сарғиш-оқ, кам кўзли, туганаклари оқ, чўзиқ овал шаклда); Голландияда чиқарилган навлардан 1998 й.дан бошлаб Диамант (ўртача кечпишар, туганаклари текис, сарғиш, мазали); Кондор (тезпишар, ранги қизил, пўсти силлиқ, серкўз); Кардинал (ўртача кечпишар, ранги қизил, пўсти силлиқ, серкуз) ва б. экилади.

Кас ал л и кл ари : сўлиш касаллиги — касалланган ўсимлик сўлийди, кейинроқ қуриб қолади. Ўсимлик пояси кесиб қаралганда зарарланган най тўқималари қўнғир тусда бўлади. Касаллик иссиқ кунларда кўпроқ тарқалади; макроспориоз — баргларида қўнғир тўгарак доғлар пайдо бўлади. Кейинчалик катталашиб, баргни бутунлай қоплаб олади, бундай барглар қурийди. Касаллик ўсимлик поясига ҳам ўтиб, улардан чўзиқ қўнғир доғлар ҳосил қилади; қора ч и р и ш — поя ҳамда пастки барглар сарғаяди, юқоридагилари қайиқча шаклида буралади. Кейинчалик поянинг остки қисми қораяди, ингичкалашади, картошка ҳосил бўлмайди; ҳалқасимон чириш — касалликнинг бошланишида К. палаги сўлийди, туганаги чирийди (кесилганда қўнғир ҳалқасимон чириш кўринади). К.нинг айниши, готика, майда барглилик, баргларнинг буралиши каби касалликлар ҳам К.нинг нормал ўсиши, ривожланиши ва ҳосилига жиддий зарар етказади.

Зараркунандалари: Ўзбекистон шароитида К., кўпинча, Колорадо қўнғизи, шира (ўсимлик бити), кузги тунлам, картошка нематодаси, қўнғир кана, чирилдоқлар (цикада), симқурт ва бузоқбошилардан шикастланади.

Кураш чоралари. Колорадо қўнғизига қарши қуйидаги препаратлардан бири 500—600 л/га сувда аралаштириб пуркалади: децис-0,5 л/га, каратэ-0,35 л/га, суми альфа-0,5 л/га, бензофосфат (фозалон)-2,0 кг/га, регент-20—25 кг/га, нурел Д-0,7 л/га. Кузги тунламга қарши экишда уруғликка, вегетация даврида ўсимликларга 0,2—0,5 л/га децис, 0,03% ли нурел, 1% ли дендробациллин эритмаси пуркаланади. Ўсимлик бити (шира)га ва чирилдоқ (цикада)ларга қарши БИ-58—1,0—1,5 л/га, нурел 0,7—0,8 л/га, толстар-0,8 л/га; сумқурт ва бузоқбошиларга қарши заҳарланган хўраклар ишлатилади. Нематодага қарши кузда ёки экишдан 30 кун олдин гектарига 800—1000 кг дан 20% ли немагон ёки тиазин, гетерофос, карбиатион сочилиб, тупроқнинг 15—20 см ли қатламига аралаштирилади.

Касалликларнинг олдини олиш чораларига алмашлаб экишни тўғри ташкил қилиш, юқори агротехника ва калий ўғитларидан фойдаланиш, экин қолдиқларини ва касалланган ўсимликларни йўқотиш, уруғларни танлаш тадбирлари киради. Булардан ташқари, макроспориозга қарши ўсимликларга 1% ли бордо суюқлиги, 0,3—0,5% ли мис хлор оксиди эритмаси ва 0,5% ли цинеб суспензияси пуркалади. Четдан келтирилган уруғларда баъзан фитофтороз учрайди. Бунга қарши, макроспориозга қарши қўлланувчи заҳарли препаратларни ишлатиш мумкин.

Ад.: Балашев Н.И., Земан Г.О., Сабзовотчилик, Т., 1977; Абдукаримов Д., Сафаров Т., Остонақулов Т., Дала экинлари селекцияси, уруғчилиги ва ге-нетикаси асослари, Т., 1989.

Ботир Азимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.