Karyer
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 203-b. — ziyouz.com
Karyer (lot. quadraria — toş maydalanadigan joy) — foydali qazilmalarni oçiq usulda qazib oladigan korxona; yer qa'ridan foydali qazilmalarni oçiq usulda qazib olişda hosil böladigan çuqurliklar majmui. K. bir neçta poğona tizimlaridan iborat bölib, odatda, yuqoridagi poğonalar puç toğ jinslarida joylaşadi, pastki poğonalarda foydali qazilma qazib olinadi. Foydali qazilmani qazib oliş uçun puç (qoplama) toğ jinslarini surib oçiladi.
Oçiq usulda foydali qazilmalarni qazib oliş qad.dan ma'lum. Dastlabki katta K.lar Qad. Misrda ehromlar bunyod etilişi b-n boğliq bölgan, keyinçalik K.larda bunyodkorlik va haykaltaroşlik işlari uçun marmar toşlari katta hajmda qazib olingan. 20-a. boşigaça oçiq kon işlari keng rivojlangan. Asrning oxiriga kelib dunyoda quriliş materiallari sifatida işlatiladigan toğ jinslarining qariyb 95%, foydali qazilmalarining 70%, qönğir kömirning 90%, toşkömirning 20% K.lardan qazib olingan. Katta K.larda yiliga önlab million tonna foydali qazilma va puç toğ jinslari qaziladi. Jahondagi eng katta K.lar: «Bogatir» (Qozoğiston) — yiliga 50 mln.t dan ortiq toşkömir va 25 mln.m3 qoplama toğ jinslari, «Maunt-Rayt». (Kanada) — 45 mln. t temir rudasi va 25 mln.t qoplama toğ jinslari, «Fortuna» (Germaniya) — 42,6 mln.t qönğir kömir va 89,2 mln.m3 qoplama toğ jinslari qazib çiqariladi. Özbekistonda «Muruntov» oltin qazib oladigan K. bor. Yillik unumdorligi 45 mln.m3. Uz. 3500 m, eni 2500 m, çuq. 300 m. Loyihada 600 m gaça çuqurlaştiriş körsatilgan. «Qalmoqqir» K.ning yillik unumdorligi 24 mln.m3 bölib, tarkibida mis, oltin, kumuş, qörğoşin, pyx, reniy, osmiy mavjud bölgan ruda qazib olinadi. «Angren» K.ida yiliga 3 mln. t atrofida qönğir kömir va kaolin qazib olinadi. Özbekistondagi 36 marmar va 21 granit K. larda yiliga 2,3 mln.m3dan ortiq (2001) qoplama toşlar va millionlab m3 ohaktoş qazib olinadi. Marmar qazib olinadigan Ğozğon, Jom, Zarband va Nurota K.lari, granit çiqadigan Langar va Sevasoy K.lari maşhur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАРЬЕР (лот. quadraria — тош майдаланадиган жой) — фойдали қазилмаларни очиқ усулда қазиб оладиган корхона; ер қаъридан фойдали қазилмаларни очиқ усулда қазиб олишда ҳосил бўладиган чуқурликлар мажмуи. К. бир нечта поғона тизимларидан иборат бўлиб, одатда, юқоридаги поғоналар пуч тoғ жинсларида жойлашади, пастки поғоналарда фойдали қазилма қазиб олинади. Фойдали қазилмани қазиб олиш учун пуч (қоплама) тоғ жинсларини суриб очилади.
Очиқ усулда фойдали қазилмаларни қазиб олиш қад.дан маълум. Дастлабки катта К.лар Қад. Мисрда эҳромлар бунёд этилиши б-н боғлиқ бўлган, кейинчалик К.ларда бунёдкорлик ва ҳайкалтарошлик ишлари учун мармар тошлари катта ҳажмда қазиб олинган. 20-а. бошигача очиқ кон ишлари кенг ривожланган. Асрнинг охирига келиб дунёда қурилиш материаллари сифатида ишлатиладиган тоғ жинсларининг қарийб 95%, фойдали қазилмаларининг 70%, қўнғир кўмирнинг 90%, тошкўмирнинг 20% К.лардан қазиб олинган. Катта К.ларда йилига ўнлаб миллион тонна фойдали қазилма ва пуч тоғ жинслари қазилади. Жаҳондаги энг катта К.лар: «Богатирь» (Қозоғистон) — йилига 50 млн.т дан ортиқ тошкўмир ва 25 млн.м3 қоплама тоғ жинслари, «Маунт-Райт». (Канада) — 45 млн. т темир рудаси ва 25 млн.т қоплама тоғ жинслари, «Фортуна» (Германия) — 42,6 млн.т қўнғир кўмир ва 89,2 млн.м3 қоплама тоғ жинслари қазиб чиқарилади. Ўзбекистонда «Мурунтов» олтин қазиб оладиган К. бор. Йиллик унумдорлиги 45 млн.м3. Уз. 3500 м, эни 2500 м, чуқ. 300 м. Лойиҳада 600 м гача чуқурлаштириш кўрсатилган. «Қалмоққир» К.нинг йиллик унумдорлиги 24 млн.м3 бўлиб, таркибида мис, олтин, кумуш, қўрғошин, pyx, рений, осмий мавжуд бўлган руда қазиб олинади. «Ангрен» К.ида йилига 3 млн. т атрофида қўнғир кўмир ва каолин қазиб олинади. Ўзбекистондаги 36 мармар ва 21 гранит К. ларда йилига 2,3 млн.м3дан ортиқ (2001) қоплама тошлар ва миллионлаб м3 оҳактош қазиб олинади. Мармар қазиб олинадиган Ғозғон, Жом, Зарбанд ва Нурота К.лари, гранит чиқадиган Лангар ва Севасой К.лари машҳур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.