Kasaba uyuşmalari

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 204–205-b. — ziyouz.com

Kasaba uyuşmalari - mehnatkaşlarni jinsi, diniy e'tiqodi, irqiy va milliy mansubliklaridan qat'i nazar i.ç. va noişlab çiqariş sohalarida ijtimoiy-iqtisodiy huquqlari va öz a'zolari manfaatlarini himoya qiliş maqsadida birlaştiruvçi ommaviy jamoat taşkilotlari. 18-a. oxirida Ğarbiy Yevropa mamlakatlari va AQŞda özaro yordam jamiyatlari sifatida paydo bölgan. Rivojlangan mamlakatlarda 19-a.da legallaşdi. K.u. xodimlarning mehnat şaroiti, iş haqi, turmuş, madaniyat va ş.k. sohalardagi manfaatlarini himoya qilişga da'vat etilgan. 14 yoşga tölgan va mehnat (kasb) faoliyati b-n şuğullanayotgan har bir kişi öz xohişiga köra, öz manfaatlarini himoya qiliş uçun K.u. tuziş, ularga kiriş, K.u. faoliyati b-n şuğullaniş va K.u.dan çiqiş huquqiga ega. Eng yirik xalqaro K.u. markazlari: Jahon K.u. federatsiyasi (1945 y. Parijda tuzilgan, 80 dan ortiq mamlakat milliy kasaba uyuşma markazlarini birlaştiradi, kasaba uyuşma umumiy a'zolarining soni 20-a.ning 90-y.larida 213 mln.dan ortiq bölgan), Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi va Jahon mehnat konfederatsiyasi (1920 y. Vatikan yordamida Xalqaro xristian K.u. konfederatsiyasi nomi b-n tuzilgan, 14 mln.dan ortiq a'zosi bor, qarorgohi Bryusselda).

Özbekistonda K.u.ning huquqiy maqomi ÖzR Konstitutsiyasi, Mehnat kodeksi, «Kasaba uyuşmalari, ularning huquqlari va faoliyatining kafolatlari töğrisida»gi ÖzR qonuni (1992 y. 2 iyul) va b. bilan belgilanadi. K.u.ga mehnat, unga haq tölaş va b. tayin masalalarni hal qiliş sohasida huquqlar berilgan. K.u.ning ustavlari «Özbekiston Respublikasida jamoat birlaşmalari töğrisida»gi ÖzR qonunida belgilangan tartibda röyxatga olinadi. Barça K.u. teng huquklardan foydalanadilar. K.u. öz faoliyatida davlat boşqaruv idoralaridan, xöjalik idoralaridan, siyosiy partiyalardan mustaqil, ular oldida hisobdor emas va ular tomonidan nazorat qilinmaydi (qonun xujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno). K.u.ning huquqlarini çeklaydigan yoki şu huquqlarning amalga oşirilişiga tösqinlik qiladigan tarzdagi har qanday aralaşuv man etiladi. K.u. öz ustavlarida belgilangan maqsadlarga va vazifalarga muvofiq ravişda boşqa mamlakatlarning K.u. bilan hamkorlik qiliş, öz xohişiga köra, xalqaro va boşqa K.u. birlaşmalariga va taşkilotlariga kiriş huquqiga ega.

K.u.ning tuzilişi federalizmga asoslangan. Quyidan yuqorigaça barça organlar K.u. a'zolari tomonidan saylangan vakillarning yiğilişlari, konferensiyalari va qurultoylarida saylanadi va ular oldida hisob beradi. K.u. har bir a'zosi saylaşi va K.u. organlariga saylanişi, yiğilişlar, matbuot va b. vositalar orqali K.u. hamda ma'muriy organlar faoliyatiga taalluqli masalalarni qöyişi mumkin. K.u. işlab çiqariş, tarmoq va hududiy prinsiplar asosida taşkil etiladi. Tarmoq va hududiy K.u. a'zo taşkilotlar sifatida Özbekiston K.u. Federatsiyasini taşkil etadilar (q. Özbekiston kasaba uyuşmalari federatsiyasi Kengaşi).

K.u.ning asosi — boşlanğiç taşkilot bölib, kasaba uyuşmasi a'zolarining umumiy yiğilişi uning oliy organidir. Boşlanğiç taşkilot kamida 3 a'zosi bölgan joylarda tuziladi. Kundalik işlarni olib boriş uçun kasaba uyuşmasining guruhlarida guruh taşkilotçisi, 15 tagaça a'zoni birlaştirgan boşlanğiç taşkilotda taşkilotçi va uning örinbosari, 15 va undan köp a'zoni birlaştirgan boşlanğiç taşkilotda kasaba qömitasi saylanadi.

Iqtisodiy islohotlar va bozor munosabatlari şaroitida K.u.ni taşkiliy jihatdan mustahkamlaş, kuç va mablağlarni birlaştirişga ehtiyoj kuçaydi. Endilikda Özbekiston K.u. federatsiyasi öz faoliyatini ijtimoiy şerikçilik asosiga qurmoqda va hukumat, vazirliklar, idoralar, viloyat hokimliklari b-n ikki tomonlama hududiy va tarmoq bitimlari tuza boşladi. Mehnatga layoqatli aholini iş b-n ta'minlaş, işsizlikning oldini oliş, mehnatkaşlarga ijtimoiy xizmat körsatiş, mehnatkaşlar va ularning oila a'zolarini soğlomlaştiriş masalalari b-n şuğullaniş K.u. faoliyatining eng muhim yönalişlari bölib qoldi. Özbekistonda K.u. a'zolarining umumiy soni 6.730.545 kişini taşkil etadi (2002 y. apr.). Bundan taşqari, Özbekiston K.u. Federatsiyasiga kirmaydigan «Qizilqumkamyobmetalloltin» konsernida 65 mingdan ortiq kasaba uyuşma a'zosi bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАСАБА УЮШМАЛАРИ - меҳнаткашларни жинси, диний эътиқоди, ирқий ва миллий мансубликларидан қатъи назар и.ч. ва ноишлаб чиқариш соҳаларида ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқлари ва ўз аъзолари манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида бирлаштирувчи оммавий жамоат ташкилотлари. 18-а. охирида Ғарбий Европа мамлакатлари ва АҚШда ўзаро ёрдам жамиятлари сифатида пайдо бўлган. Ривожланган мамлакатларда 19-а.да легаллашди. К.у. ходимларнинг меҳнат шароити, иш ҳақи, турмуш, маданият ва ш.к. соҳалардаги манфаатларини ҳимоя қилишга даъват этилган. 14 ёшга тўлган ва меҳнат (касб) фаолияти б-н шуғулланаётган ҳар бир киши ўз хоҳишига кўра, ўз манфаатларини ҳимоя қилиш учун К.у. тузиш, уларга кириш, К.у. фаолияти б-н шуғулланиш ва К.у.дан чиқиш ҳуқуқига эга. Энг йирик халқаро К.у. марказлари: Жаҳон К.у. федерацияси (1945 й. Парижда тузилган, 80 дан ортиқ мамлакат миллий касаба уюшма марказларини бирлаштиради, касаба уюшма умумий аъзоларининг сони 20-а.нинг 90-й.ларида 213 млн.дан ортиқ бўлган), Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерацияси ва Жаҳон меҳнат конфедерацияси (1920 й. Ватикан ёрдамида Халқаро христиан К.у. конфедерацияси номи б-н тузилган, 14 млн.дан ортиқ аъзоси бор, қароргоҳи Брюсселда).

Ўзбекистонда К.у.нинг ҳуқуқий мақоми ЎзР Конституцияси, Меҳнат кодекси, «Касаба уюшмалари, уларнинг ҳуқуқлари ва фаолиятининг кафолатлари тўғрисида»ги ЎзР қонуни (1992 й. 2 июль) ва б. билан белгиланади. К.у.га меҳнат, унга ҳақ тўлаш ва б. тайин масалаларни ҳал қилиш соҳасида ҳуқуқлар берилган. К.у.нинг уставлари «Ўзбекистон Республикасида жамоат бирлашмалари тўғрисида»ги ЎзР қонунида белгиланган тартибда рўйхатга олинади. Барча К.у. тенг ҳуқуклардан фойдаланадилар. К.у. ўз фаолиятида давлат бошқарув идораларидан, хўжалик идораларидан, сиёсий партиялардан мустақил, улар олдида ҳисобдор эмас ва улар томонидан назорат қилинмайди (қонун хужжатларида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно). К.у.нинг ҳуқуқларини чеклайдиган ёки шу ҳуқуқларнинг амалга оширилишига тўсқинлик қиладиган тарздаги ҳар қандай аралашув ман этилади. К.у. ўз уставларида белгиланган мақсадларга ва вазифаларга мувофиқ равишда бошқа мамлакатларнинг К.у. билан ҳамкорлик қилиш, ўз хоҳишига кўра, халқаро ва бошқа К.у. бирлашмаларига ва ташкилотларига кириш ҳуқуқига эга.

К.у.нинг тузилиши федерализмга асосланган. Қуйидан юқоригача барча органлар К.у. аъзолари томонидан сайланган вакилларнинг йиғилишлари, конференциялари ва қурултойларида сайланади ва улар олдида ҳисоб беради. К.у. ҳар бир аъзоси сайлаши ва К.у. органларига сайланиши, йиғилишлар, матбуот ва б. воситалар орқали К.у. ҳамда маъмурий органлар фаолиятига тааллуқли масалаларни қўйиши мумкин. К.у. ишлаб чиқариш, тармоқ ва ҳудудий принциплар асосида ташкил этилади. Тармоқ ва ҳудудий К.у. аъзо ташкилотлар сифатида Ўзбекистон К.у. Федерациясини ташкил этадилар (қ. Ўзбекистон касаба уюшмалари федерацияси Кенгаши).

К.у.нинг асоси — бошланғич ташкилот бўлиб, касаба уюшмаси аъзоларининг умумий йиғилиши унинг олий органидир. Бошланғич ташкилот камида 3 аъзоси бўлган жойларда тузилади. Кундалик ишларни олиб бориш учун касаба уюшмасининг гуруҳларида гуруҳ ташкилотчиси, 15 тагача аъзони бирлаштирган бошланғич ташкилотда ташкилотчи ва унинг ўринбосари, 15 ва ундан кўп аъзони бирлаштирган бошланғич ташкилотда касаба қўмитаси сайланади.

Иқтисодий ислоҳотлар ва бозор муносабатлари шароитида К.у.ни ташкилий жиҳатдан мустаҳкамлаш, куч ва маблағларни бирлаштиришга эҳтиёж кучайди. Эндиликда Ўзбекистон К.у. федерацияси ўз фаолиятини ижтимоий шерикчилик асосига қурмоқда ва ҳукумат, вазирликлар, идоралар, вилоят ҳокимликлари б-н икки томонлама ҳудудий ва тармоқ битимлари туза бошлади. Меҳнатга лаёқатли аҳолини иш б-н таъминлаш, ишсизликнинг олдини олиш, меҳнаткашларга ижтимоий хизмат кўрсатиш, меҳнаткашлар ва уларнинг оила аъзоларини соғломлаштириш масалалари б-н шуғулланиш К.у. фаолиятининг энг муҳим йўналишлари бўлиб қолди. Ўзбекистонда К.у. аъзоларининг умумий сони 6.730.545 кишини ташкил этади (2002 й. апр.). Бундан ташқари, Ўзбекистон К.у. Федерациясига кирмайдиган «Қизилқумкамёбметаллолтин» концернида 65 мингдан ортиқ касаба уюшма аъзоси бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.