Kaştan
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 265-b. — ziyouz.com
Kaştan (Castanea) — qoraqayindoşlar oilasiga mansub daraxtsimon ösimliklar turkumi, yonğoq mevali va manzarali daraxt. Şim. Amerika, Şarqiy Osiyo, Örta dengiz sohillari, Marokaş, Tunis, Kavkaz mintaqalarida tarqalgan. 14 turi ma'lum. Asosan, 4 turi ekiladi. K. 500— 1000 (ba'zi mintaqalarda 3000) yilgaça yaşaydi. Köp yil yaşaydigan ekma (mağzi yeyiladigan) çin K. (C.sativa) Qora dengiz böylari va Zakavkazyeda, toğlarning quyi va örta mintaqalarida ösadi. Buyi 35 m, tanasi diametri 2 m ga boradi. Şox-şabbalari keng, bargi oddiy, yirik, uz. 12—25 sm, kalta bandli, navbatma-navbat joylaşgan. Barg çiqarganidan keyin gullaydi. Gullari mayda, gultuplami ziraksimon, bir jinsli yoki ikki jinsli, gultöplamining yuqori qismida otalik gullari, pastki qismida onalik gullari joylaşadi, çetdan çanglanadi. Mevasi — yonğoq (kaştan), tuq jigarrang. Har birida 1 tadan uruğ böladi. Daraxti ötqazilgaç, 5—10 y.da meva beradi. Yoruğsevar, namsevar, issiqlikka talabçan. Mevasi sent.dan noyab.gaça pişadi. Bir daraxtdan 120—140 kg hosil olinadi. K. mevalari qaynatilib, qovurilib, quritilib iste'mol qilinadi. Yonğoği mağzida 60% kraxmal, 17% qand, 8 — 11% azotli moddalar, 2% moy, vitaminlar, limon va olma kislotalari mavjud. Yoğoçida, pöstloğida (qobiğida), barglarida 6—14% tannidlar bor. Gullaridan olingan asal öziga xos xuşböy hidga ega. Yoğoçi vino boçkalari, faner, mebel i.ç.da, duradgorlikda, kemasozlikda, qurilişda qöllaniladi. Pöstloğidan turli böyoklar işlab çiqariladi. K.ning bir neça navlari mavjud. Köproq mayda mevali Lion va Neapolitan navlari tarqalgan. Özbekistonda uning faqat bitta turi tarqalgan bölib, ot kaştani (kaştan konskiy) nomi b-n ma'lum (yonğoğini yeb bölmaydi), manzarali daraxt sifatida ekiladi. K. uruğidan köpaytiriladi, ayrim navlari payvand qilinadi. Uruği stratifikatsiyalanadi, bahorda pitomnikka ekiladi. Kasalliklari: ildiz vatana raki, özak çirişi. Zararkunandalari: meva qurti, qönğizlar va b.
Abduşukur Xonazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАШТАН (Castanea) — қорақайиндошлар оиласига мансуб дарахтсимон ўсимликлар туркуми, ёнғоқ мевали ва манзарали дарахт. Шим. Америка, Шарқий Осиё, Ўрта денгиз соҳиллари, Марокаш, Тунис, Кавказ минтақаларида тарқалган. 14 тури маълум. Асосан, 4 тури экилади. К. 500— 1000 (баъзи минтақаларда 3000) йилгача яшайди. Кўп йил яшайдиган экма (мағзи ейиладиган) чин К. (C.sativa) Қора денгиз бўйлари ва Закавказьеда, тоғларнинг қуйи ва ўрта минтақаларида ўсади. Буйи 35 м, танаси диаметри 2 м га боради. Шох-шаббалари кенг, барги оддий, йирик, уз. 12—25 см, калта бандли, навбатма-навбат жойлашган. Барг чиқарганидан кейин гуллайди. Гуллари майда, гултуплами зираксимон, бир жинсли ёки икки жинсли, гултўпламининг юқори қисмида оталик гуллари, пастки қисмида оналик гуллари жойлашади, четдан чангланади. Меваси — ёнғоқ (каштан), туқ жигарранг. Ҳар бирида 1 тадан уруғ бўлади. Дарахти ўтқазилгач, 5—10 й.да мева беради. Ёруғсевар, намсевар, иссиқликка талабчан. Меваси сент.дан нояб.гача пишади. Бир дарахтдан 120—140 кг ҳосил олинади. К. мевалари қайнатилиб, қовурилиб, қуритилиб истеъмол қилинади. Ёнғоғи мағзида 60% крахмал, 17% қанд, 8 — 11% азотли моддалар, 2% мой, витаминлар, лимон ва олма кислоталари мавжуд. Ёғочида, пўстлоғида (қобиғида), баргларида 6—14% таннидлар бор. Гулларидан олинган асал ўзига хос хушбўй ҳидга эга. Ёғочи вино бочкалари, фанер, мебель и.ч.да, дурадгорликда, кемасозликда, қурилишда қўлланилади. Пўстлоғидан турли бўёклар ишлаб чиқарилади. К.нинг бир неча навлари мавжуд. Кўпроқ майда мевали Лион ва Неаполитан навлари тapқалган. Ўзбекистонда унинг фақат битта тури тарқалган бўлиб, от каштани (каштан конский) номи б-н маълум (ёнғоғини еб бўлмайди), манзарали дарахт сифатида экилади. К. уруғидан кўпайтирилади, айрим навлари пайванд қилинади. Уруғи стратификацияланади, баҳорда питомникка экилади. Касалликлари: илдиз ватана раки, ўзак чириши. Зараркунандалари: мева қурти, қўнғизлар ва б.
Абдушукур Хоназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.