Kaspiy dengizi

Kaspiy dengizi (qadimda Kavkazning şarqida yaşagan kaspiy kabilasi nomidan; qad. va örta asrlarda dengiz sohilida mavjud bölgan viloyatlar, elatlar, davlatlar nomi b-n Görgon, Xuroson, Xorazm, Oq dengiz, Xvali, Xazar dengizi nomi b-n atalgan; ozarbayjonlar hoz. ham Xazar dengizi deb ataydilar) — Yer şaridagi eng katta berk suv havzasi, köpinça dunyodagi eng katta köl deb ham hisoblaydilar. RF, Qozoğiston, Turkmaniston, Eron, Ozarbayjon hududlarida joylaşgan. Quyidagi xususiyatlariga köra dengiz deb ataladi: kattaligi jihatidan Qora, Oq va Boltik, dengizlaridan kam farq qiladi, suvi ham dengiz suvi singari şör, hayvonot va ösimliklar dunyosining bir qismi dengizlarda yaşaydigan hayvon va ösimliklar jumlasidan. Bundan taşqari, K.d. bir vaqtlar hoz. Kuma-Maniç botiği örnidan ötgan böğoz orqali Azov va Qora dengizlar b-n tutaşib turgan. Dengiz haqida dastlabki ma'lumot Gerodotning «Tarix» asarida uçraydi. K.d. sathi Dunyo okeani sathidan qariyb 28 m past (1986).

K.d. şim.dan janubga 1200 km ga çözilgan, örtaça kengligi 320 km. Qirğoğining uz. 7 ming km ga yaqin. Mayd. 376 ming km2 (1929 y.gaça, dengiz suvi pasaygunga qadar 422 ming km2 edi).

Dengiz qirğoği ança tekis, egri-bugri joylar kam. Yirik qöltiqlari: Qoraböğozgöl, Krasnovodsk, Qozoq, Manğişloq va b. K.d.da umumiy maydoni qariyb 350 km2 bölgan 50 ga yaqin orol bor (eng yiriklari Tyuleniy, Çeçen, Artyom, Jiloy, Bulla, Ogurçinskiy va Kulali). Relyef tuzilişi jihatidan K.d. 3 qismga — şim., örta va jan. qismlarga bölinadi. Şim. qismi jan.da Çeçen oroli — Manğişloq ya.o. çiziği b-n çegaralangan bölib, çuq. 10 m ga qadar, eng sayoz (4—6 m) qismidir. Örta qismi ança çuqur, örtaça çuq. 200 m, eng çuqur joyi esa 790 m. Bu qismi jan. qismidan Turkmanboşi ş. tomon dengizni kesib ötgan suv osti toğ tizmasi orqali ajralib turadi. Jan. kismi eng çuqur (örtaça çuq. 325 m). K.d.ning eng çuqur joyi (1025 m) ham şu qismda. Maydoni jixatidan uçala qismi deyarli bir-biriga teng, lekin suv hajmi jihatidan ular har xil: şim. qismiga umumiy suv xajmining 1/100 qismidan kamroq, örta qismiga 1/3, jan. qismiga esa 2/3 ga yaqin bölagi töğri keladi.

K.d.ga Volga, Ural, Kura, Terek, Emba, Samur, Sulak, Erondan oqib keladigan Safedrud kabi yirik daryolar va köpgina kiçik daryo va soylar quyiladi. Şim., şim-ğarbiy va şarqiy sohillarning yozi juda issiq va quruq, qişi esa sovuq. Jan.-ğarbiy va jan. sohillarida iqlim yumşoq va nam. K.d.ning har 1 l suvida örtaça 12,7 g tuz bor. Suv t-rasi yozda hamma joyida bir xil (24—26°), qişda esa şim. qismida 0° va undan pastroq, örta va jan. qismlarida 2° dan 13° gaça. Şim. qismi qişda 2—3 oy muzlab yotadi (muzning qalinligi 2 m ga yetadi), örta va jan. qismi esa muzlamaydi. K.d.da, asosan, Volga daryosi quyayotgan suv massasi b-n doimo esadigan şamol ta'siri natijasida kelib çiqadigan va dengizning qirğoği yoqalab soat strelkasi yönalişiga teskari xarakat qiladigan doimiy aylanma oqim mavjud. Köpinça, kuçli tölqinlar (10—11 m) böladi. K.d.ning suv sathi yillar va asrlar davomida özgarib turadi. Ötmiş ma'lumotlarining körsatişiça, bundan 4—6 ming yil ilgari, mil. boşlarida va 18-a. örtalari — 19-a. boşlarida dengiz sathi juda baland, 7—11-a.lar va 13-a. boşlarida esa, aksinça, juda past bölgan. Suv sathining sönggi keskin pasayişi 1929—56 y.lar orasida kuzatilgan. Şu davr içida suv sathi 2,5 m dan ortiqroqqa pasaydi, natijada sayoz şim. qismida dengiz 20—30 km çekindi, köpçilik qöltiqlar qurib qoldi, dengizning maydoni esa (Qoraböğozkölni hisobga olmaganda) 422 ming km2 dan (1930) 371 ming km2 ga (1969) kamaydi. Suv sathining bu kadar pasayib ketişiga asosiy sabab K.d.ga quyiladigan suvlarning kariyb 80%ni beruvçi Volga suvining keyingi 40 yil davomida kamayib ketganligidir. Çunki, bu davr içida Volga havzasida iqlim quruq keldi, yoğin kam yoğdi, buğlaniş esa, aksinça, ortiq böldi. Bundan taşqari, Volga daryosida bir qança suv omborlari barpo etildi, sugoriş va sanoat ehtiyojlari uçun olinadigan suv hajmi ança ortdi. Olingan ma'lumotlarga köra, 1966—76 yillarda K.d.ga örta hisobda har yili 180 mm (yoki 66,8 km3) yoğin tuşdi, 720 mm (266,4 km3) daryo suvi va 14 mm (5 km3) yer osti suvi quyiladi: ayni vaqtda dengizdan yiliga 966 mm (357,3 km3) suv buğlanadi, 11 mm (4 km3) suv suğorişga sarflanadi. Suv balansining kirim qismi (338,2 km3) ga nisbatan çiqim qismi (362,3 km3) ning ortiq bölişi dengiz suv sathining örtaça har yili qariyb 7 sm ga kamaya borişiga sabab bölgan.

K.d.ning suv sathi yil davomida ham özgarib turadi: mart oyidan kötarila boşlaydi, iyul oyida eng baland böladi, avg.dan to fev.ga qadar esa pasaya boradi. 1978 y.dan K.d. suv sathining kötarilişi kuzatilmoqda (1986 y.da dengiz havzasi mayd. 376 ming km2ni taşkil etdi).

K.d.da 500 turdan ortiq suv ösimliklari, 854 tur baliq va suv hayvonlari bor. Baliq, şim. qismida tyulen ovlanadi. K.d. ostida juda katta neft va gaz zahiralari borligi aniqlangan Dengiz ostidan neft qazib olinadigan birinçi kon 1925 y.da işlay boşlagan. Hozir K.d.da köplab yirik neft konlari işlab turibdi.

K.d.ning Koraböğozgöl qöltiğidan natriy sulfat, mirabilit va epsomit olinadi. Şarqiy sohillarida çu-çuk suvga bölgan ehtiyoj juda katta. Şu sababdan, Turkmanboşi va Oqtov ş.larida dengiz suvini çuçuklaştiradigan yirik qurilmalar barpo qilingan.

K.d.ning transport ahamiyati ham katta. Unda neft, yoğoç, don, paxta, guruç, mineral öğitlar taşiladi. Yölovçilar taşuvçi kemalar qatnaydi. Eng yirik portlari: Astraxon, Maxaçqala (RF), Turkmanboşi (Turkmaniston), Enzeli (Eron). Boku b-n Turkmanboşi ş.lari oraliğida dengiz t.y. paromlari katnab turibdi.

Şöro davlati inqirozga uçragaç, hududi K.d.ga tutaş davlatlar dengizning öziga tegişli deb hisoblagan qismida uning boyliklarini (baliq va b. hayvonlarni ovlaş, neft, tuz va h.k.) öziça tasarruf qilib kelmoqda. Hozirgaça K.d. boyliklarini özlaştiriş, öziga tegişli akvatoriyalar çegaralarini belgilab oliş haqida dengizga yondoş davlatlar örtasida yagona kelişuv imzolanmadi.