Kastalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 220-b. — ziyouz.com
Kastalar (asli lot. — toza, sanskritça jati) — kişilarning biqiq endogam guruhi. K. öziga xos sotsial vazifalarni bajariş, merosiy kasbhunarlar b-n şuğullaniş natijasida ajraladiki, bu hol muayyan etnik, ba'zan diniy muştaraklikka mansublik b-n boğliq bölişi mumkin. K. baland-past tabaqalar hosil qiladi, ular örtasidagi munosabatlarda qat'iy çeklanişlar mavjud. Arxaik K. (tabaqaviy yoki sotsial darajalar) bir qança qad. va örta asr jamiyatlari (Kad. Misr, Hindiston, Peru va b.) da bulgan. Hindistonda hinduizmda, asosan, odamlarning muayyan belgiga köra guruhlarga bölinişi yalpi tus olgan. Hindistonda 20-a.ning 40-y.larida 3,5 ming K. va kiçik K. bor edi. Örta asrlarda Hindistonda K. bir neça poğonani hosil qilgan: eng yuqori poğona — brahmanlar va harbiy yer egalarining K.i yirik va örtahol mulkdorlardan taşkil topgan; ulardan quyiroq poğonani savdogar-sudxörlar egallagan; bulardan keyingi poğonadagi zamindorlar kastasi mayda mulkdorlar va dehqonlar bölib, jamoaning töla huqukli a'zolari hisoblanişgan, yanada quyi poğonaga köp sonli yersiz va töla huquqqa ega bölmagan dehqonlar, hunarmandlar va xizmatkorlar kirgan; ularning eng past qatlami huquqsiz va eng ezilgan «hazar qilinganlar» (pariyalar)ning K.idir. Hindiston konstitutsiyasi (1950) K. tengligi va «hazar qilinganlar»ning yuridik teng huquqliligini e'tirof etdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАСТАЛАР (асли лот. — тоза, санскритча жати) — кишиларнинг биқиқ эндогам гуруҳи. К. ўзига хос социал вазифаларни бажариш, меросий касбҳунарлар б-н шуғулланиш натижасида ажраладики, бу ҳол муайян этник, баъзан диний муштаракликка мансублик б-н боғлиқ бўлиши мумкин. К. баланд-паст табақалар ҳосил қилади, улар ўртасидаги муносабатларда қатъий чекланишлар мавжуд. Архаик К. (табақавий ёки социал даражалар) бир қанча қад. ва ўрта аср жамиятлари (Кад. Миср, Ҳиндистон, Перу ва б.) да булган. Ҳиндистонда ҳиндуизмда, асосан, одамларнинг муайян белгига кўра гуруҳларга бўлиниши ялпи тус олган. Ҳиндистонда 20-а.нинг 40-й.ларида 3,5 минг К. ва кичик К. бор эди. Ўрта асрларда Ҳиндистонда К. бир неча поғонани ҳосил қилган: энг юқори поғона — браҳманлар ва ҳарбий ер эгаларининг К.и йирик ва ўртаҳол мулкдорлардан ташкил топган; улардан қуйироқ поғонани савдогар-судхўрлар эгаллаган; булардан кейинги поғонадаги заминдорлар кастаси майда мулкдорлар ва деҳқонлар бўлиб, жамоанинг тўла ҳуқукли аъзолари ҳисобланишган, янада қуйи поғонага кўп сонли ерсиз ва тўла ҳуқуққа эга бўлмаган деҳқонлар, ҳунармандлар ва хизматкорлар кирган; уларнинг энг паст қатлами ҳуқуқсиз ва энг эзилган «ҳазар қилинганлар» (париялар)нинг К.идир. Ҳиндистон конституцияси (1950) К. тенглиги ва «ҳазар қилинганлар»нинг юридик тенг ҳуқуқлилигини эътироф этди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.