Katastrofizm
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 228-b. — ziyouz.com
Katastrofizm (yun. katastrophe — tamom böliş, halokat, buziliş), katastrofalar nazariyasi — metafizik ta'limot. Uning asosida Yer pösti va organik olamning rivojlanişi butun Yer planetasi miqyosida sodir böladigan, davriy takrorlanib turadigan geologik halokat (kataklizma)lar b-n boğliq, degan ğoyalar yotadi. Davriy global halokatlar haqidagi ğoya qadimda paydo bölgan; 17— 18-a.larda geol. tarixini örganişda qöllanilgan. Paleontologiyaning asosçisi fransuz olimi J. Kyuvye 1812 y.da Yer katlamlarining almaşinişi b-n birga fauna va floraning almaşinişi ham sodir bölganligini va ötmişdagi geologik davrlarda organik dunyo özgarişining sababini özining katastrofalar nazariyasi asosida tuşuntirdi. Kyuvyening uqtirişiça, Yer yuzining kattagina qismida röy bergan halokatli tabiiy ofat (katastrofa) bu hududlardagi barça hayvon va ösimliklarni halok etgan. Söngra ularning örnini omon qolgan joylardan kelgan, lekin qirilib ketgan turlarga heç qanday aloqasi bölmagan yangi formalar egallagan. Kyuvye qad. qatlamlardan yoş qatlamlarga ötgan sari organik formalarning asta-sekinlik b-n murakkablaşib borganligini qayd etgan bölsada, u Lamarknnig tirik tabiat evolyutsiyasi, keyingi hayot formalarining oldingi formalardan kelib çiqqanligi haqidagi fikrlarini inkor etdi. Kyuvye turlarning özgarmasligi haqidagi kreatsionistik dunyoqaraşni yoqlab çikdi. Kyuvyening asosiy ğoyasi fransuz paleontologi A. d'Orbiniy tomonidan davom ettirildi. A. d'Orbiniy Yer tarixini 27 davrga bölib, har bir davring yangi formalar b-n boşlanib halokat tufayli qirilib poyoniga yetganligini aytadi. Şuning b-n birga öşa davrdayoq paleontologik dalillardan hayotdagi hodisalarni evolyutsion nuqtai nazardan tuşuniş zaruriyatini yorqin ifodalovçi qator «paleontologik qonunlar» çiqarildi. Bu qonunlarga binoan, qirilib ketgan formalar qançalik qadimgi bölsa, ular b-n hoz. zamon hayvonlari örtasidagi farq ham şunçalik katta böladi, hayvon tiplarining paydo böliş tartibi embrion bosqiçlarning paydo bölişidagi tartibni eslatadi; qirilib ketgan hayvonlar hoz. hayvonlarga öxşaş plan asosida tuzilgan, ularning hayoti ham öxşaş fiziologik faoliyat b-n tavsiflanadi. Bu qonunlar organik dunyo özining tarixiy rivojlanişiga kura, birbutun ekanligidan dalolat berdi. Evolyutsion nazariya organizmlar tarixiy rivojlanişida K.ni inkor etadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАТАСТРОФИЗМ (юн. katastrophe — тамом бўлиш, ҳалокат, бузилиш), катастрофалар назарияси — метафизик таълимот. Унинг асосида Ер пўсти ва органик оламнинг ривожланиши бутун Ер планетаси миқёсида содир бўладиган, даврий такрорланиб турадиган геологик ҳалокат (катаклизма)лар б-н боғлиқ, деган ғоялар ётади. Даврий глобал ҳалокатлар ҳақидаги ғоя қадимда пайдо бўлган; 17— 18-а.ларда геол. тарихини ўрганишда қўлланилган. Палеонтологиянинг асосчиси француз олими Ж. Кювье 1812 й.да Ер катламларининг алмашиниши б-н бирга фауна ва флоранинг алмашиниши ҳам содир бўлганлигини ва ўтмишдаги геологик даврларда органик дунё ўзгаришининг сабабини ўзининг катастрофалар назарияси асосида тушунтирди. Кювьенинг уқтиришича, Ер юзининг каттагина қисмида рўй берган ҳалокатли табиий офат (катастрофа) бу ҳудудлардаги барча ҳайвон ва ўсимликларни ҳалок этган. Сўнгра уларнинг ўрнини омон қолган жойлардан келган, лекин қирилиб кетган турларга ҳеч қандай алоқаси бўлмаган янги формалар эгаллаган. Кювье қад. қатламлардан ёш қатламларга ўтган сари органик формаларнинг аста-секинлик б-н мураккаблашиб борганлигини қайд этган бўлсада, у Ламаркнниг тирик табиат эволюцияси, кейинги ҳаёт формаларининг олдинги формалардан келиб чиққанлиги ҳақидаги фикрларини инкор этди. Кювье турларнинг ўзгармаслиги ҳақидаги креационистик дунёқарашни ёқлаб чикди. Кювьенинг асосий ғояси француз палеонтологи А. д’Орбиний томонидан давом эттирилди. А. д’Орбиний Ер тарихини 27 даврга бўлиб, ҳар бир давринг янги формалар б-н бошланиб ҳалокат туфайли қирилиб поёнига етганлигини айтади. Шунинг б-н бирга ўша даврдаёқ палеонтологик далиллардан ҳаётдаги ҳодисаларни эволюцион нуқтаи назардан тушуниш заруриятини ёрқин ифодаловчи қатор «палеонтологик қонунлар» чиқарилди. Бу қонунларга биноан, қирилиб кетган формалар қанчалик қадимги бўлса, улар б-н ҳоз. замон ҳайвонлари ўртасидаги фарқ ҳам шунчалик катта бўлади, ҳайвон типларининг пайдо бўлиш тартиби эмбрион босқичларнинг пайдо бўлишидаги тартибни эслатади; қирилиб кетган ҳайвонлар ҳоз. ҳайвонларга ўхшаш план асосида тузилган, уларнинг ҳаёти ҳам ўхшаш физиологик фаолият б-н тавсифланади. Бу қонунлар органик дунё ўзининг тарихий ривожланишига кура, бирбутун эканлигидан далолат берди. Эволюцион назария организмлар тарихий ривожланишида К.ни инкор этади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.