Katta Çimyon toği
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 241–242-b. — ziyouz.com
Katta Çimyon toği - Toşkent viloyatidagi Çatqol tizmasining tarkibiga kiruvçi ulkan gumbazsimon massiv. Eng baland joyi — Katta Çimyon çöqqisi (3309 m). Çimyonsoy vodiysini jan.dan örab turadi. Paleozoy orogenetik jarayonida burmalanib granit, granodifit, difit, granit-porfir, kvarsli porfir, siyenit, siyenitli diorit, gabbro kabi intruziv jinslar va ohaktoş hamda qumtoşlardan tuzilgan. Relyefi kuçli darajada parçalangan. Yon bağirlar qiyaligi örtaça 25—35°, ba'zi joylarida 45° va undan ortiq. Jan.-ğarbdan şim.-şarqqa tomon çözilgan.
Şim. yon bağri Çimyonsoy vodiysiga tik tuşgan. Bu qismida ohaktoşli jinslar qoyali relyef şakllarini hosil qilgan. Jan. yon bağri ança yotiq bölib, qurumlar uçraydi. Toğ çöqqisi doimiy muzlik va qorliklar b-n band. K.Ç.t. jan.da Mingjilqi (2950 m), Imetey (2580 m), Teskaylov (2450 m), Suranota kabi toğlarga va Pölatxon (2744 m) platosiga ulanib ketadi. Şim.-ğarbga asta sekin pasayib boradi (Qumbel dovoni 1871 m). Uning yon bağirlaridan Beldorsoy, Çimyonsoy, Qoraçasoy (Çatqol irmoği), Mozorsoy va b. oqib tuşadi. Örmon mintaqasida jigarrang, alp mintaqasida toğ-ötloq-daşt torfli tuproqlar uçraydi. Toğ yon bağirlarida arça, dölana, tikanli bo-dom, uçqat, na'matak, toğolça, yonğoq, buğdoyiq, subalp va alp mintaqalarida toron (zanjovul), şaşir va b. tarqalgan. Yuqori qismi toşloq, daraxt kam.
K.Ç.t. etaklari va yon bağirlari noyob toğ göşalaridan iborat (Unikkibuloq maskani, toğ tabiat yodgorliklari, soy vodiylari va b.), iqlimiy va qimiz b-n davolaş «Çimyon» kurorti (1500 m), 2 sanatoriy, bolalar oromgohlari, «Çimyon» sayyohlik majmuasi bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАТТА ЧИМЁН ТОҒИ - Тошкент вилоятидаги Чатқол тизмасининг таркибига кирувчи улкан гумбазсимон массив. Энг баланд жойи — Катта Чимён чўққиси (3309 м). Чимёнсой водийсини жан.дан ўраб туради. Палеозой орогенетик жараёнида бурмаланиб гранит, гранодифит, дифит, гранит-порфир, кварцли порфир, сиенит, сиенитли диорит, габбро каби интрузив жинслар ва оҳактош ҳамда қумтошлардан тузилган. Рельефи кучли даражада парчаланган. Ён бағирлар қиялиги ўртача 25—35°, баъзи жойларида 45° ва ундан ортиқ. Жан.-ғарбдан шим.-шарққа томон чўзилган.
Шим. ён бағри Чимёнсой водийсига тик тушган. Бу қисмида оҳактошли жинслар қояли рельеф шаклларини ҳосил қилган. Жан. ён бағри анча ётиқ бўлиб, қурумлар учрайди. Тоғ чўққиси доимий музлик ва қорликлар б-н банд. К.Ч.т. жан.да Мингжилқи (2950 м), Иметей (2580 м), Тескайлов (2450 м), Суранота каби тоғларга ва Пўлатхон (2744 м) платосига уланиб кетади. Шим.-ғарбга аста секин пасайиб боради (Қумбел довони 1871 м). Унинг ён бағирларидан Белдорсой, Чимёнсой, Қорачасой (Чатқол ирмоғи), Мозорсой ва б. оқиб тушади. Ўрмон минтақасида жигарранг, альп минтақасида тоғ-ўтлоқ-дашт торфли тупроқлар учрайди. Тоғ ён бағирларида арча, дўлана, тиканли бо-дом, учқат, наъматак, тоғолча, ёнғоқ, буғдойиқ, субальп ва альп минтақаларида торон (занжовул), шашир ва б. тарқалган. Юқори қисми тошлоқ, дарахт кам.
К.Ч.т. этаклари ва ён бағирлари ноёб тоғ гўшаларидан иборат (Униккибулоқ маскани, тоғ табиат ёдгорликлари, сой водийлари ва б.), иқлимий ва қимиз б-н даволаш «Чимён» курорти (1500 м), 2 санаторий, болалар оромгоҳлари, «Чимён» сайёҳлик мажмуаси бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.