Katta Farğona kanali
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 241-b. — ziyouz.com
Katta Farğona kanali KATTA FARĞONA KANALI, U s m o n Yusupov nomidagi Katta Farğona kanali — Farğona vodiysida qurilgan eng yirik gidrotexnika inşootlaridan biri. Özbekiston (283 km), Tojikiston (62 km) va Qirğiziston (13 km) hududidan ötadi. Vodiyni şim.-şarqdan jan.- ğarbga kesib ötgan. Asosiy özani uz. 350 km. Vegetatsiya davrida Norin (420 m3/s), Qoradaryo (100 m3/s), Söx (12 m3/s) daryolaridan 532 m3/s suv oladi. Kanal trassasi 2 traktdan iborat. Yuqori Norin trakti (44 km) Norin daryosi (Uçqörğon ş. yaqini)dan boşlanib, Kuyganyorgaça yetib boradi. Quyi Qoradaryo trakti (301 km) Qoradaryoga qurilgan Kuyganyor töğonidan boşlanib Sirdaryo b-n deyarli parallel holda jan.da Tojikiston Respublikasi Xöjand ş. yaqinigaça (Qayroqqum suv omboridan quyiroqda) davom etgan. 1939 y. avg.da xalq haşari b-n juda qisqa muddatda (45 kunda) qurib, bitkazildi. 1940 y. da Tojikiston hududida yana uzaytirildi (suv ötkaziş imkoniyati 150 m3/s). Kanal qurilişida 160 ming kişi qatnaşdi. 270 km li trassada 17,8 mln m3 tuproq qazib çiqarildi (şundan faqatgina 1,7 mln. m3 tuproq mexanizmlar yordamida qazilgan). Işlar oğir bölgan uçastkalarda 14 ekskavator, 245 traktor, 420 avtomaşinadan foydalanildi, 42,2 ming m3 beton işlari bajarildi. 45 yirik va 275 mayda gidrotexnika inşooti qurildi. Kanal 1953 — 62, 1964 va 1967 ylarda rekonstruksiya qilindi. Uz. 345 km ga, suv sarfi 180 m3/s, eng jadal suv sarfi 211 m3/s ga yetkaziladi. Özbekiston va Qirğiziston, Tojikistonda 500 ming ga suğoriladigan yerlarning suv ta'minoti yaxşilandi, yangi yerlarni özlaştiriş imkoniyati paydo böldi. Kanalda 1000 dan ortiq gidrotexnika inşooti (şulardan 50 tasi yirik), jumladan, 9 töğon, maksimal yalpi suv olişi 162 m3/s bölgan 258 suv çiqargiç, 7 taşlama, 8 akveduk barpo etilgan. Kanaldan transport ötişi uçun 101 köprik qurilgan. Sel, taşlama va suğoriladigan maydonlardan çiqadigan drenaj suvlarini oqizib yuboriş uçun kanalning çap tomonidan kollektorlar ötkazilgan, öng tomondagi drenaj suvlari esa kanal ostidan ötgan 170 dyuker quvur orqali kollektorga ulangan.
Kanal suvi Özbekistonda 3 viloyat (Andijon viloyatida 66,6 ming ga, Namangan viloyatida 12 ming ga Farğona viloyatida 125 ming ga), Qirğizistonning Öş viloyatida (0,76 ming ga) va Tojikistonning Suğd viloyatida (10 ming ga) yerlarni sugorişda foydalaniladi (kanal sxemasiga k,.). Kanalga 1966 y.da kanal qurilişi taşabbuskorlaridan biri bölgan davlat arbobi Usmon Yusupov nomi berilgan.
Ad.: Usmanxodjayev V., Kuzmin M ., Bolşoy Ferganskiy kanal imeni Usmana Yusupova, T., 1972.
Ziyomiddin Artukmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАТТА ФАРҒОНА КАНАЛИ, У с м о н Юсупов номидаги Катта Фарғона канали — Фарғона водийсида қурилган энг йирик гидротехника иншоотларидан бири. Ўзбекистон (283 км), Тожикистон (62 км) ва Қирғизистон (13 км) ҳудудидан ўтади. Водийни шим.-шарқдан жан.- ғарбга кесиб ўтган. Асосий ўзани уз. 350 км. Вегетация даврида Норин (420 м3/с), Қорадарё (100 м3/с), Сўх (12 м3/с) дарёларидан 532 м3/с сув олади. Канал трассаси 2 трактдан иборат. Юқори Норин тракти (44 км) Норин дарёси (Учқўрғон ш. яқини)дан бошланиб, Куйганёргача етиб боради. Қуйи Қорадарё тракти (301 км) Қорадарёга қурилган Куйганёр тўғонидан бошланиб Сирдарё б-н деярли параллел ҳолда жан.да Тожикистон Республикаси Хўжанд ш. яқинигача (Қайроққум сув омборидан қуйироқда) давом этган. 1939 й. авг.да халқ ҳашари б-н жуда қисқа муддатда (45 кунда) қуриб, битказилди. 1940 й. да Тожикистон ҳудудида яна узайтирилди (сув ўтказиш имконияти 150 м3/с). Канал қурилишида 160 минг киши қатнашди. 270 км ли трассада 17,8 млн м3 тупроқ қазиб чиқарилди (шундан фақатгина 1,7 млн. м3 тупроқ механизмлар ёрдамида қазилган). Ишлар оғир бўлган участкаларда 14 экскаватор, 245 трактор, 420 автомашинадан фойдаланилди, 42,2 минг м3 бетон ишлари бажарилди. 45 йирик ва 275 майда гидротехника иншооти қурилди. Канал 1953 — 62, 1964 ва 1967 йларда реконструкция қилинди. Уз. 345 км га, сув сарфи 180 м3/с, энг жадал сув сарфи 211 м3/с га етказилади. Ўзбекистон ва Қирғизистон, Тожикистонда 500 минг га суғориладиган ерларнинг сув таъминоти яхшиланди, янги ерларни ўзлаштириш имконияти пайдо бўлди. Каналда 1000 дан ортиқ гидротехника иншооти (шулардан 50 таси йирик), жумладан, 9 тўғон, максимал ялпи сув олиши 162 м3/с бўлган 258 сув чиқаргич, 7 ташлама, 8 акведук барпо этилган. Каналдан транспорт ўтиши учун 101 кўприк қурилган. Сел, ташлама ва суғориладиган майдонлардан чиқадиган дренаж сувларини оқизиб юбориш учун каналнинг чап томонидан коллекторлар ўтказилган, ўнг томондаги дренаж сувлари эса канал остидан ўтган 170 дюкер қувур орқали коллекторга уланган.
Канал суви Ўзбекистонда 3 вилоят (Андижон вилоятида 66,6 минг га, Наманган вилоятида 12 минг га Фарғона вилоятида 125 минг га), Қирғизистоннинг Ўш вилоятида (0,76 минг га) ва Тожикистоннинг Суғд вилоятида (10 минг га) ерларни сугоришда фойдаланилади (канал схемасига к,.). Каналга 1966 й.да канал қурилиши ташаббускорларидан бири бўлган давлат арбоби Усмон Юсупов номи берилган.
Ад.: Усманходжаев В., Кузьмин М ., Большой Ферганский канал имени Усмана Юсупова, Т., 1972.
Зиёмиддин Артукметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.