Katta Havza
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 245-b. — ziyouz.com
Katta Havza - AQŞning ğarbidagi toğlik. Ğarbdan Syerra-Nevada, Kaskad toğlari va şarkdan Qoyali toğlar oraliğidagi berk hududlarni öz içiga olgan. Mayd. 500 ming km2 dan köproq. Qisqa tizmalar (bal. 3000 m gaça) va özaro tutaş keng soylik (havza) lar bor. Relyefi kaynozoyda, zamini tokembriy-mezozoyda şakllangan. Kaynozoyda vulkanlar otilib turgan. Soyliklarning köpçiligi tektonik yöl b-n vujudga kelgan va toş, qum-gil qatlamlari b-n tölib qolgan. Mis, molibden, polimetall, simob, kaliy tuzi va b. foydali qazilma konlari bor. Iqlimi keskin kontinental, katta qismida subtropik, şim.da mö'tadil iqlim. Yoz issiq, bulutsiz, qiş sovuqroq, tez-tez tuman bölib turadi. Iyulning örtaça t-rasi 20—22°, yanv.niki — 0—2°. Yillik örtaça yoğin 200 mm, ayrim soyliklarda 100 mm, toğlarning ğarbiy yon bağrida 500 mm. Eng katta daryosi — Gumboldt. Yirik köllari: Katta Şör köl, Piramidalar köli, Sevir, Yuta. Suv ta'minotida artezian quduqlar muhim rol öynaydi. Qönğir, böz tuproqlar, şörxok va şörtoblar, toğ-qönğir tuproqlari köproq. Hududining katta qismi çala çöl. Boşoqlilar, kaktus, agava ösadi. Seryoğin toğ yon bağirlari qarağay-arça örmonlari b-n qoplangan. Hayvonlardan sudralib yuruvçilar köproq. Suv bor joylarda dehqonçilik qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАТТА ҲАВЗА - АҚШнинг ғарбидаги тоғлик. Ғарбдан Сьерра-Невада, Каскад тоғлари ва шаркдан Қояли тоғлар оралиғидаги берк ҳудудларни ўз ичига олган. Майд. 500 минг км2 дан кўпроқ. Қисқа тизмалар (бал. 3000 м гача) ва ўзаро туташ кенг сойлик (ҳавза) лар бор. Рельефи кайнозойда, замини токембрий-мезозойда шаклланган. Кайнозойда вулканлар отилиб турган. Сойликларнинг кўпчилиги тектоник йўл б-н вужудга келган ва тош, қум-гил қатламлари б-н тўлиб қолган. Мис, молибден, полиметалл, симоб, калий тузи ва б. фойдали қазилма конлари бор. Иқлими кескин континентал, катта қисмида субтропик, шим.да мўътадил иқлим. Ёз иссиқ, булутсиз, қиш совуқроқ, тез-тез туман бўлиб туради. Июлнинг ўртача т-раси 20—22°, янв.ники — 0—2°. Йиллик ўртача ёғин 200 мм, айрим сойликларда 100 мм, тоғларнинг ғарбий ён бағрида 500 мм. Энг катта дарёси — Гумбольдт. Йирик кўллари: Катта Шўр кўл, Пирамидалар кўли, Севир, Юта. Сув таъминотида артезиан қудуқлар муҳим роль ўйнайди. Қўнғир, бўз тупроқлар, шўрхок ва шўртоблар, тоғ-қўнғир тупроқлари кўпроқ. Ҳудудининг катта қисми чала чўл. Бошоқлилар, кактус, агава ўсади. Серёғин тоғ ён бағирлари қарағай-арча ўрмонлари б-н қопланган. Ҳайвонлардан судралиб юрувчилар кўпроқ. Сув бор жойларда деҳқончилик қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.