Katta Suvayirğiç tizma
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239-b. — ziyouz.com
Katta Suvayirğiç tizma -Avstraliyaning şarqiy va jan.-şarqiy sohili böylab 4 ming km ga çözilgan toğ tizmasi. K.s.t. neogen-antropogenda kötarilgan. Toğlar, asosan, paleozoy, qisman, mezozoy jinslaridan tuzilgan. Tizmaning markaziy qismida neft va gaz konlari, ğarbiy yon bağrida qalay, polimetall rudalari, oltin, mis, Nyukasl va Vullongong ş.lari atrofida yirik toşkömir konlari topilgan. K.s.t.ning 28° j. k.dan şim.dagi qismining kengligi 650 km ga yetadi, örtaça bal. 1000 m. 28° j.k.dan jan.da K.st. ayrim tizmalardan iborat. Avstraliya Alp toglarining çöqqilari (Kossyuşko toği, 2230 m va b.) Avstraliyadagi eng baland çöqqilardir.
K.S.T. subekvatorial, tropik va subtropik mintaqalarda joylaşgan. Yillik yoğin şarqiy yon bağirlarida 1000— 2000 mm, ğarbiy yon bağirlarida 500— 700 mm. Örtaça oylik t-ra şim. dan janubga tomon pasayib boradi: yezda 26—27°, qişda 17—10°.
K.s.t.ning ğarbiy yon bağridan Murrey va Darling daryolari boşlanadi. Şarqiy yon bağri örmon b-n qoplangan. 1000 m balandlikkaça doim yaşil, sernam va evkaliptli tropik örmonlar ösadi. Avstraliya Alp toğlarida past böyli daraxtlar, 1600—2000 m dan yuqorida ötloqlar bor. Örmonlarda koala, kuskus, daraxt kengurusi, jannat quşi, liraquş, kazuar, töti va b. yaşaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАТТА СУВАЙИРҒИЧ ТИЗМА -Австралиянинг шарқий ва жан.-шарқий соҳили бўйлаб 4 минг км га чўзилган тоғ тизмаси. К.с.т. неоген-антропогенда кўтарилган. Тоғлар, асосан, палеозой, қисман, мезозой жинсларидан тузилган. Тизманинг марказий қисмида нефть ва газ конлари, ғарбий ён бағрида қалай, полиметалл рудалари, олтин, мис, Ньюкасл ва Вуллонгонг ш.лари атрофида йирик тошкўмир конлари топилган. К.с.т.нинг 28° ж. к.дан шим.даги қисмининг кенглиги 650 км га етади, ўртача бал. 1000 м. 28° ж.к.дан жан.да К.ст. айрим тизмалардан иборат. Австралия Альп тогларининг чўққилари (Косцюшко тоғи, 2230 м ва б.) Австралиядаги энг баланд чўққилардир.
К.С.Т. субэкваториал, тропик ва субтропик минтақаларда жойлашган. Йиллик ёғин шарқий ён бағирларида 1000— 2000 мм, ғарбий ён бағирларида 500— 700 мм. Ўртача ойлик т-ра шим. дан жанубга томон пасайиб боради: езда 26—27°, қишда 17—10°.
К.с.т.нинг ғарбий ён бағридан Муррей ва Дарлинг дарёлари бошланади. Шарқий ён бағри ўрмон б-н қопланган. 1000 м баландликкача доим яшил, сернам ва эвкалиптли тропик ўрмонлар ўсади. Австралия Альп тоғларида паст бўйли дарахтлар, 1600—2000 м дан юқорида ўтлоқлар бор. Ўрмонларда коала, кускус, дарахт кенгуруси, жаннат қуши, лирақуш, казуар, тўти ва б. яшайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.