Kattajuz
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235–236-b. — ziyouz.com
Kattajuz KATTAJUZ, Uluğ juz (Uli juz, uyşun) — Yettisuv (Qozoğiston)dagi xöjalik va geografik jihatdan ajralib turuvçi hudud. K.j. hududida mil. av. 7—4-a.larda saklar ittifoqi, 3—2- a.larda Usun qabilalar ittifoqi, undan söng Ğarbiy Turk xoqonligi, qarluqlar davlati va b. vujudga kelgan. 16-a. boşlarida K.j.ning şakllaniş jarayoni yakunlangan. K.j. duğlot, qönğirot, qipçoq, olçin, qanğli, alban, jaloyir, sirğali, şanşqili, uyşun va b. qabilalar birlaşmasidan iborat bölib, Toşkent xoniga böysungan. K.j. aholisi, asosan, köçmançi çorvaçilik b-n şuğullangan. Köçmançilar ötroq qişloq dehqonlari b-n çambarças boğlangan. 16—18-a.larda K.j. hududida bir neça xonliklar taşkil topib, ular taşqi duşmanga qarşi kuraşda ma'lum rol öynagan. Bu kuçlarni bartaraf qilmoq niyatida Örta juz xoni Tovkaxon (1680—1718) ham uççala juzlikni birlaştirişga muvaffaq böldi, lekin bu birlik uzoqqa çözilmadi. 1752 y. Rossiya Omskdan Petropavlovsk orqali Orenburggaça öz mudofaa çegarasini kuradi. U 11 istehkom, 33 qöriqçilik posti va 42 mayoqni öz içiga olib, 3642 kazak joylaştirilgan. 1798 y. K.j.ning bir qismi Toşkent hokimi Yunusxöja ixtiyoriga ötdi. K.j. hududida Kenesari qözğoloni kuçayib (1837—41), u bostirilgaç, K.j. 1847 y. rus qöşinlari tomonidan bosib olinadi; örniga Sibir, Orenburg va Ural kazak qöşinlari joylaştiriladi. 19-a. K.j.ning qozoq aholisi 550 mingga yaqin kişini taşkil qilgan.
Ad.: Velyaminov-Zernov V. V., Istoriçeskiye izvestiya o kirgizkaysakax i snoşeniyax Rossii s Sredney Aziyey so vremeni konçini Abulxayrxana (1748— 65), t. 1— 2, Ufa, 1853; Asfendiarov S. D., Istoriya Kazaxstana, t. 1, Alma-Ata — M., 1935; Tinişpayev M., Materiali k istorii kirgiz-kazakskogo naroda, T., 1925.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАТТАЖУЗ, Улуғ жуз (Ули жуз, уйшун) — Еттисув (Қозоғистон)даги хўжалик ва географик жиҳатдан ажралиб турувчи ҳудуд. К.ж. ҳудудида мил. ав. 7—4-а.ларда саклар иттифоқи, 3—2- а.ларда Усун қабилалар иттифоқи, ундан сўнг Ғарбий Турк хоқонлиги, қарлуқлар давлати ва б. вужудга келган. 16-а. бошларида К.ж.нинг шаклланиш жараёни якунланган. К.ж. дуғлот, қўнғирот, қипчоқ, олчин, қанғли, албан, жалойир, сирғали, шаншқили, уйшун ва б. қабилалар бирлашмасидан иборат бўлиб, Тошкент хонига бўйсунган. К.ж. аҳолиси, асосан, кўчманчи чорвачилик б-н шуғулланган. Кўчманчилар ўтроқ қишлоқ деҳқонлари б-н чамбарчас боғланган. 16—18-а.ларда К.ж. ҳудудида бир неча хонликлар ташкил топиб, улар ташқи душманга қарши курашда маълум роль ўйнаган. Бу кучларни бартараф қилмоқ ниятида Ўрта жуз хони Товкахон (1680—1718) ҳам уччала жузликни бирлаштиришга муваффақ бўлди, лекин бу бирлик узоққа чўзилмади. 1752 й. Россия Омскдан Петропавловск орқали Оренбурггача ўз мудофаа чегарасини куради. У 11 истеҳком, 33 қўриқчилик пости ва 42 маёқни ўз ичига олиб, 3642 казак жойлаштирилган. 1798 й. К.ж.нинг бир қисми Тошкент ҳокими Юнусхўжа ихтиёрига ўтди. К.ж. ҳудудида Кенесари қўзғолони кучайиб (1837—41), у бостирилгач, К.ж. 1847 й. рус қўшинлари томонидан босиб олинади; ўрнига Сибирь, Оренбург ва Урал казак қўшинлари жойлаштирилади. 19-а. К.ж.нинг қозоқ аҳолиси 550 мингга яқин кишини ташкил қилган.
Ад.: Вельяминов-Зернов В. В., Исторические известия о киргизкайсаках и сношениях России с Средней Азией со времени кончины Абулхайрхана (1748— 65), т. 1— 2, Уфа, 1853; Асфендиаров С. Д., История Казахстана, т. 1, Алма-Ата — М., 1935; Тынышпаев М., Материалы к истории киргиз-казакского народа, Т., 1925.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.